Najczęściej zadawane pytania (227) Ortografia (590) Interpunkcja (198) Wymowa (69) Znaczenie (263) Etymologia (305) Historia języka (26) Składnia (336) Słowotwórstwo (139) Odmiana (332) Frazeologia (133) Poprawność komunikacyjna (190) Nazwy własne (436) Wyrazy obce (90) Grzeczność językowa (40) Różne (164) Wszystkie tematy (3311)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-01-25
Dowiedziałem się, że nazwa Gemelli to nazwisko. Czy mogę sobie pozwolić na wypowiadanie zwrotu: szpital Gemellego w Rzymie, tak jak szpital Narutowicza? Na naśladownictwo nie liczę. Profesor Markowski zalecał mówić: wyjazd do Vancouveru i nikt (dosłownie) się nie przejął.
Zdecydowanie może Pan posługiwać się sformułowaniem szpital Gemellego w Rzymie, oczywiście jako nazwą nieoficjalną.
Odmiana2011-01-25
Wskutek codziennych debat i informacji odnośnie do przyczyn katastrofy smoleńskiej słyszymy o raporcie MAK. Jednak - z racji tego, że skrótowce są odmienne - nie powinno się mówić o raporcie MAK-u?
Skrótowce zakończone w wymowie na spółgłoskę (do tej grupy należy MAK) można odmieniać jak rzeczowniki męskie nieżywotne albo zostawić nieodmienione (ta ostatnia możliwość dotyczy w ogóle wszystkich skrótowców). Zatem poprawnie będzie zarówno raport MAK, jak i raport MAK-u.
Katarzyna Mazur
Odmiana2011-01-11
Czy poprawna jest odmiana rzeczownika wataha w miejscowniku jako watadze?
Formy watadze chyba żaden z najnowszych słowników ortograficznych i poprawnej polszczyzny nie notuje (podają one jedynie takie dwie postaci celownika i mianownika: watasze oraz równie poprawną wataże), możemy ją natomiast znaleźć jeszcze np. w PWN-owskim Słowniku ortograficznym języka polskiego pod red. M. Szymczaka z 1986 r. Ale dodać trzeba, że mimo iż weszła ona do odmiany rzeczownika wataha i na długi czas tam się zadomowiła (jako równoprawna z postacią wataże), historycznie jest to regularnie utworzona forma już od dawna uważanego za archaiczny wariantu rzeczownika wataha, który w mianowniku lp. przyjmował kształt wataga (por. uwagi na ten temat w: M. Bańko: Mały słownik wyrazów kłopotliwych, Warszawa 2003).
Katarzyna Mazur
Poprawność komunikacyjna2011-01-11
Prowadzimy z moim mężem spór w kwestii odmiany czasownika żenić. Podczas gry w scrabble mąż uznał za poprawne użycie odmiany żeń bez zaimka zwrotnego się od formy żenić. Moim zdaniem mąż się myli. Kto z nas ma rację?
Pani mąż mógł posłużyć się formą żeń. Mamy bowiem obok czasownika żenić się w znaczeniu ‘poślubiać kobietę’ także czasownik żenić – ‘sprawiać, że ktoś poślubia kobietę’. Tego drugiego można użyć np. w zdaniach: Mój kolega żeni w przyszłym tygodniu swojego syna z córką znanego polityka, albo: Żeń wreszcie swoich synów, bo wkrótce inni kawalerowie zabiorą im wszystkie dorodne panny!. Oczywiście nie można mówić, że żenić jest formą fleksyjną czasownika żenić się, bo to dwa zupełnie różne czasowniki – żenić jest pochodny słowotwórczo od żenić się, a powstał na drodze tzw. derywacji ujemnej (tu: ucięcie postfiksalnego się).
Katarzyna Mazur
Interpunkcja2011-01-11
W wielu pracach naukowych i popularnonaukowych, które redaguję, zostały zastosowane wyrażenia wyliczające po pierwsze, po drugie itd. Nie znajduję nigdzie zasady interpunkcyjnej dotyczącej użycia bądź nieużywania przecinka po tych wyrażeniach. Również w Państwa odpowiedziach na różne pytania nie ma jednego sposobu postępowania w tych sytuacjach (czasem stosowana jest pauza). Proszę o odpowiedź, czy powinnam wtedy kierować się jakąś zasadą, czy wyczuciem prozodycznym.
W Słowniku interpunkcyjnym Jerzy Podracki i Anna Gałązka podają, że w kontekście zwrotów po pierwsze, po drugie itp. interpunkcja jest niejednolita – można je oddzielać przecinkiem, ale nie jest to konieczne. Mamy zatem znaczną swobodę i myślę, że faktycznie najlepiej kierować się swoim wyczuciem. A jeśli widzi Pani potrzebę wydzielenia tych wyrażeń jakimś znakiem sugerującym przestanek oddechowy, a tekst jest już najeżony przecinkami, nic nie stoi na przeszkodzie, żeby oddzielić je pauzą lub np. dwukropkiem. Trzeba jednak zachować konsekwencję przynajmniej w obrębie całej jednej sekwencji takich wyliczeń.
Katarzyna Mazur
Poprawność komunikacyjna2011-01-11
Chciałabym zapytać, która z podanych nazw jest lepsza pod względem poprawnościowym – Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich czy Biblioteka im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk.
Zdecydowanie bardziej jednoznaczna (i z tego względu lepsza) byłaby postać Biblioteka im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk – nie ma wówczas wątpliwości, która instytucja (sama biblioteka czy też cała akademia) nosi imię Wróblewskich, a proszę zauważyć, że mogłyby się one pojawić w przypadku nazwy Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich.
Katarzyna Mazur
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-01-11
Jak odmienić przez przypadki męskie nazwisko Bednarz?
Nazwisko męskie Bednarz, notowane po raz pierwszy już w 1416 roku, w liczbie pojedynczej przyjmie następujące formy: M. Bednarz, D. Bednarza, C. Bednarzowi, B. Bednarza, N. Bednarzem, Ms. Bednarzu. Żeńska postać nazwiska w liczbie pojedynczej pozostaje nieodmienna (np. widzę Annę Bednarz, idę z panią Bednarz). W liczbie mnogiej natomiast mamy: państwo M. Bednarzowie, D. Bednarzów, C. Bednarzom, B. Bednarzów, N. Bednarzami, Ms. Bednarzach.
Joanna Przyklenk
Etymologia2011-01-11
Poszukuję odpowiedzi na pytanie, skąd wzięły się nazwy miast takich jak Siewierz oraz Zawiercie.
Nazwa miejscowa Siewierz jest poświadczona już od XII wieku w postaci Siewior. Pochodzi ona od wyrazu siewior o znaczeniu ‘północ’, por. w języku rosyjskim severnyj ‘pólnocny; wiatr północny’. Zmiana nazwy z Siewior w Siewierz to rezultat wyrównania formy mianownikowej do form przypadków zależnych: to jest Siewior, ale jadę do Siewierza, jestem w Siewierzu.
Nazwa miejscowości Zawiercie (położonej nad Wartą), notowana w polszczyźnie od XV wieku, pochodzi od wyrażania przyimkowego za Wartą (za: Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa 2003).
Joanna Przyklenk
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-01-11
Zwracam się z uprzejmą prośbą o ustalenie, w jaki sposób odmieniać nazwisko Merkel (oczywiście, jeśli chodzi o nazwisko obywatela polski). Czy będzie to Merkel, Merkla, Merklem czy Merkel, Merkela, Merkelem?
Polskie nazwisko męskie Merkel odmienia się według wzoru: Merkel, Merkla, o Merklu. W postaci żeńskiej w liczbie pojedynczej jest nieodmienne (to pani Merkel, nie ma pani Merkel, widzę panią Merkel, z Anną Merkel itd.). W liczbie mnogiej – państwo Merklowie.
Ewelina Pałka i Joanna Przyklenk
Poprawność komunikacyjna2011-01-11
Zwracam się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na pytanie, jaka jest poprawna forma używania nazewnictwa instytucji samorządowej: Urząd Miasta czy Urząd Miejski.
Obydwie przytoczone nazwy funkcjonują w nazewnictwie. Pierwsza: Urząd Miasta ma dłuższą tradycję i jest staranniejsza. Wywołuje kłopoty poprawnosciowe typu Urząd Miasta Sosnowiec czy Urząd Miasta Sosnowca, stąd pewnie pojawia się równie często przymiotnik: Urząd Miejski w... Staranna, wzorcowa, tradycyjna forma: Urząd Miasta Sosnowiec.
Aldona Skudrzyk
Etymologia2011-01-11
Jaka jest etymologia słów: pisać, czytać i malować?
Czasownik pisać jest notowany w polszczyźnie od XIV wieku w znaczeniu ‘kreślić na papierze itd. litery, cyfry; tworzyć, układać coś na piśmie’ i wywodzi się od prasłowiańskiego *pьsati o starszym znaczeniu ‘rysować, ryć, wyskrobywać, kreślić (wycinać) znaki, malować’. Słowianie nie znali jeszcze wówczas pisma, stąd takie pierwotne sensy. Śladem owych dawnych znaczeń jest polski leksem pisanka (‘jajko malowane’), ale też pieg (w prasłowiańskim o znaczeniu ‘barwna plama, plamka’), piękny, pstry (por. Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 2005 oraz pracę Agnieszki Jawór traktującą o człowieku piszącym i czytającym w historii polszczyzny: Homo scribens i homo legens w polskim słownictwie i frazeologii. Katowice 2008).
Wyraz czytać wywodzi się od ogólnosłowiańskiego czasownika *čitati, który pierwotnie znaczył ‘liczyć, rachować, rozpoznawać znaki, odgadywać, wróżyć, spostrzegać, pojmować, rozumieć; mniemać, sądzić, zważać, uważać na kogoś’ (por. Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 2005 oraz pracę Agnieszki Jawór: Homo scribens i homo legens w polskim słownictwie i frazeologii. Katowice 2008).
Czasownik malować jest prawdopodobnie zapożyczonym z języka niemieckiego – melen ‘malować; w średnio-wysoko-niemieckim mâlen ‘oznaczać; kreślić, farbować, malować’ (por. Wiesław Boryś: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 2005).
Joanna Przyklenk
Słowotwórstwo2011-01-11
Wyjazdy turystyczne, których głównym tematem jest wino nazywamy wyjazdami enoturystycznymi. Jak to będzie w przypadku wyjazdów, których uczestnicy interesują się destylatami np. owocowymi: bądzie to wyjazd o tematyce destylarskiej czy destylerskiej.
Słowniki języka polskiego nie notują przymiotników utworzonych od rzeczownika destylat. W wypadku innych rzeczowników z formantem -at (np. delegat, desygnat, eksponat, postulat, granulat) również można mówić o blokadzie w tworzeniu przymiotników. Jednak niektóre tego typu rzeczowniki mogą być podstawą dla przymiotników tworzonych za pomocą przyrostka -acki (np. degenerat → degeneracki, desperat → desperacki, patronat → patronacki, wariat → wariacki). Można również wskazać przymiotnik utworzony od rzeczownika z przyrostkiem -at za pomocą przyrostka -arski (pensjonat → pensjonarski). Natomiast nie potrafię wskazać żadnego przymiotnika utworzonego od rzeczownika z przyrostkiem -at z przyrostkiem -erski. Kierując się zasadą analogii, można zatem wskazać (potencjalne) formy destylat → destylacki i destylat → destylarski. Drugi z wymienionych przymiotników funkcjonuje w polszczyźnie w połączeniach zakład destylarski, przemysł destylarski, sprzęt destylarski obok częstszych zakład destylacyjny, przemysł destylacyjny, sprzęt destylacyjny. Warto zauważyć, że Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza notuje przymiotniki destylacyjny (aparat, kocioł, piec destylacyjny) oraz podestylacyjny (np. osad), będące wyrazami pochodnymi od rzeczownika destylacja. Jako określenie wyjazdów, których celem jest degustacja destylatów lub zwiedzanie miejsc związanych z ich produkcją, proponuję wyrażenia wycieczka połączona z degustacją destylatów lub wycieczka poświęcona tematyce destylatów.
Barbara Mitrenga
Ortografia2011-01-11
Jaka jest poprawna pisownia wyrazu samo zobowiązanie się – razem czy osobno?
Człon samo- w znaczeniu ‘wykonywany samodzielnie, bez pomocy; skierowany ku sobie’ jest pisany łącznie, np.: samoopalacz, samobieżny, samodoskonalenie, samokrytyka, samozobowiązanie się. W tekstach możemy się też spotkać z oddzielną pisownią, ale wtedy mamy do czynienia z dwoma wyrazami: np. samo zobowiązanie się nie wystarczy (tu w znaczeniu: ‘tylko/jedynie zobowiązanie się nie wystarczy’); sam przyjazd nie wystarczy; sama troska nie wystarczy. Szerszy kontekst pozwoliłby na udzielenie bardziej jednoznacznej odpowiedzi.
Joanna Przyklenk
Poprawność komunikacyjna2011-01-11
Chciałbym dowiedzieć się, która z podanych form jest poprawna: najpierw, pierw czy wpierw? A może wszystkie te formy są prawidłowe?
Najszerzej stosowaną i nieograniczoną do konkretnych rejestrów stylistycznych jest forma najpierw. Wpierw możemy używać w języku potocznym, a pierw jest już formą przestarzałą.
Joanna Przyklenk
Słowotwórstwo2011-01-11
Jak będą się nazywać mieszkaniec i mieszkanka Yorku? Yorczanin i Yorczanka? A produkty z Yorku będą yorskie czy yorczańskie, a może jeszcze inne?
W przypadku Yorku ani nazw mieszkańców, ani przymiotnika pochodzącego od tej nazwy miejscowej nie tworzy się w języku polskim.
Joanna Przyklenk
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2011-01-11
Jak powiedzieć poprawnie: jadę do Tychów czy jadę do Tych?
Ogólnopolska przyjęta forma to jadę do Tych. Za regionalizm uznaje się jadę do Tychów.
Joanna Przyklenk
Różne2011-01-11
Sprawa pilna! Jak to cześć mowy stuprocentowo? Chyba liczebnik, ale jaki?
Stuprocentowo to przysłówek, a stuprocentowy jest przymiotnikiem.
Joanna Przyklenk
Różne2011-01-11
Mam pytanie dotyczące słowa getry – w języku polskim nie posiada ów wyraz liczby pojedynczej, inaczej niż w języku francuskim, z którego ten wyraz się wywodzi. Jak w takim razie nazwać "rozparowane" getry? Jest to ta getra, czy powinien być ten getr?
Ma Pani rację, getry nie mają liczby pojedynczej. Proponuję zatem, by jej nazbyt usilnie nie tworzyć. Dla nazwania wskazanej przez Panią części getrów można posłużyć się np. związkiem wyrazowym: nogawka getrów.
Joanna Przyklenk
Wymowa2011-01-11
Mam problem z akcentem w niektórych słowach, mianowicie w imionach Monika i Weronika (często słyszy się: [monika], [weronika]) oraz w słowach kapituła ([kapituła] czy [kapituła]?) i abyśmy ([abyśmy] czy [abyśmy]?).
Prawidłowe akcentowanie wyrazów, o które Pan pyta, jest następujące: [monika], [weronika], [kapituła], [abyśmy].
Joanna Przyklenk
Poprawność komunikacyjna2011-01-11
Jeżeli ktoś pyta, który dzisiaj jest (data), to odpowiadamy: dziewiętnasty czy (mamy dzisiaj) dziewiętnastego?
W języku polskim za prawidłową uznana jest forma: piąty listopada, dziewiętnasty listopada (w domyśle: jest piąty, dziewiętnasty listopada). Jednak informację o dacie można także w mowie potocznej przekazać następująco: (w domyśle: mamy) piątego, dziewiętnastego listopada (nie *listopad!).
Joanna Przyklenk

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166