Najczęściej zadawane pytania (225) Ortografia (583) Interpunkcja (191) Wymowa (69) Znaczenie (260) Etymologia (302) Historia języka (24) Składnia (333) Słowotwórstwo (135) Odmiana (328) Frazeologia (131) Poprawność komunikacyjna (189) Nazwy własne (430) Wyrazy obce (89) Grzeczność językowa (40) Różne (162) Wszystkie tematy (3266)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Różne2005-04-27
Dlaczego błona śluzowa jamy ustnej, gardłowej i kanalików nosowych, wiązadeł głosowych musi być wilgotna?
Z tym pytaniem należy się zwrócić do lekarza, a nie do językoznawcy.
Mirosława Siuciak
Historia języka2005-04-27
Gdzie mieszkali Słowianie mówiący językiem staro-cerkiewno-słowiańskim i co się z nimi stało?
Język staro-cerkiewno-słowiański stanowi najstarsze dziedzictwo kultury pisanej Słowian – jego zabytki pochodzą z okresu IX-X wieku. W tym czasie Słowianie nie stanowili już wspólnoty językowej, a omawiany język wykazywał cechy zespołu południowego (zob. poprzednia odpowiedź na temat pochodzenia języka polskiego). Rozwój kultury staro-cerkiewno-słowiańskiej wiąże się z misją św.św. Cyryla i Metodego w Państwie Wielkomorawskim, obejmującym rozległe tereny Moraw i Panonii, czyli dzisiejszych Czech, Słowacji, Węgier, częściowo ziemie łużyckie oraz Dolny Śląsk. Chociaż misja uczonych Greków miała charakter polityczny (chodziło o uniezależnienie się od Niemców, krzewiących na terenach słowiańskich chrześcijaństwo w wersji łacińskiej), to ich największym osiągnięciem było stworzenie podwalin wspaniałej kultury, łączącej harmonijnie elementy słowiańskie z greckimi. Emancypacja mowy Słowian do roli języka liturgicznego pociągnęła za sobą konieczność przetłumaczenia Pisma Świętego i ksiąg liturgicznych oraz stworzenia alfabetu, za pomocą którego można by zapisać skomplikowany fonetycznie język słowiański. Nawiązując do znaków alfabetu greckiego, stworzono więc rozbudowany system piśmienniczy (głagolicę), który w późniejszym okresie został uproszczony i zmodyfikowany przez uczniów Cyryla i na jego cześć nazwany cyrylicą. Ponieważ teksty zapisane w języku staro-cerkiewno-słowiańskim związane były z liturgią chrześcijańską i tłumaczeniami Biblii, wszystkie zabytki tego języka mają charakter religijny, sakralny (stąd w nazwie element cerkiewny). Chociaż język ten w żywej mowie zaginął, to przetrwał w postaci tekstów liturgicznych w kościele prawosławnym, co jest następstwem faktu, że cała kultura staro-cerkiewno-słowiańska upowszechniła się na Rusi i na południu słowiańszczyzny (w Bułgarii, Macedonii i Serbii). Zob. L. Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 1984, C. Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej na tle porównawczym, Warszawa 1987.
Mirosława Siuciak
Historia języka2005-04-27
Co się stało z językami: połabskim, pomorskim i panońskim? Jakie tereny zamieszkiwali ich przedstawiciele?
Język połabski należał także do grupy zachodniosłowiańskiej, posługiwali sie nim Drzewianie Połabscy mieszkający na lewym brzegu Łaby w okolicach Luneburga, Luchowa i Suten (we wschodnich Niemczech). Na skutek nasilonej germanizacji język ten zaginął w połowie XVIII wieku. Jako język z grupy lechickiej był bardzo podobny do dialektów polskich. Jednym z pięciu dialektów na terenie Polski był dialekt pomorski występujący zgodnie z nazwą na Pomorzu. Uległ on od średniowiecza wielu przekształceniom, na niektórych terenach w ogóle zaginął (na Pomorzu Zachodnim), natomiast w Pomorzu Wschodnim - w okolicach Gdańska, Kościerzyny i Kartuz zachował się jako dialekt kaszubski, tak bardzo różniący się od innych dialektów polskich, że uważany jest obecnie za odrębny język - kaszubski.
Nie ma natomiast języka panońskiego. W starożytności istniała prowincja rzymska - Panonia - w widłach Dunaju i Sawy (obecnie tereny zach. Węgier, wsch. Austrii i półn. Słowenii), mieszkająca tam ludność mówiła dialektami iliryjsko-weneckimi. Po upadku cesarstwa rzymskiego Panonia była zamieszkiwana przez Hunów, Ostrogotów, Awarów, przejściowo w VIII-IX w. także przez Słowian - była częścią Państwa Wielkomorawskiego. Od X w. w Panonii osiedlili się Madziarzy przybyli ze wschodu - od tej pory występuje tam język węgierski.
Mirosława Siuciak
Wymowa2005-04-27
Na jakich terenach Słowiańszczyzny występuje akcent inicjalny?
Akcent inicjalny występuje obecnie w językach łużyckich (górnołużyckim i dolnołużyckim), w czeskim i słowackim - czyli w językach zachodniosłowiańskich, oprócz polskiego. Chociaż w języku polskim nie spotyka się akcentu inicjalnego, to występuje on w gwarze podhalańskiej - według niektórych badaczy jest to dowód na to, że w zamierzchłej przeszłości na terenach polskich także akcent padał na pierwszą sylabę.
Mirosława Siuciak
Różne2005-04-20
Dlaczego język uczniowski nazywamy gwarą, przecież odnosi się on do grupy społecznej, więc prawidłowa w tym przypadku byłaby nazwa socjolekt.
Terminologia, choć w nauce precyzyjna, nie zawsze precyzyjnie jest stosowana, ponadto ewoluuje, zmienia się. Termin socjolekt jest stosunkowo niedawny. Rozpowszechniony od lat 90. XX wieku. Wcześniej właśnie termin gwara z odpowiednim określeniem uściślającym odnoszony był do zróżnicowania polszczyzny w różnych aspektach. Określa się w ten sposób mówioną odmianę języka ograniczoną terytorialnie i społecznie. Funkcjonowały więc i nadal funkcjonują terminy: gwara ludowa, gwara miejska (np. warszawska = wiech), gwara środowiskowa (np. złodziejska, studencka, uczniowska) oraz gwara zawodowa (np. lekarzy, rolników).
Aldona Skudrzyk
Różne2005-04-16
Jakie rodzaje gramatyczne ma rzeczownik? Czy to prawda, ze w liczbie mnogiej mamy inne niż w pojedynczej?
W istocie, rzeczownik posiada pięć rodzajów gramatycznych, a ponadto większość rzeczowników odmienia się przez liczby i przypadki. Prócz rodzaju żeńskiego i nijakiego istnieją zróżnicowane rzeczowniki męskie: męskoosobowe, męskozwierzęce (męskożywotne) i męskonieżywotne (męskorzeczowe). Nie jest to wymysł językoznawców, lecz jest uzasadnione zróżnicowaniem form rzeczownika w bierniku w połączeniu z określającymi je przymiotnikami, czyli widzę tego wspaniałego pana / tych wspaniałych panów, widzę tego wspaniałego konia / te wspaniałe konie, widzę ten wspaniały budynek / te wspaniałe budynki. Na tej właśnie podstawie w języku polskim istnieją aż trzy rodzaje męskie. Dokładnie te same nazwy rodzajów ma rzeczownik w liczbie mnogiej, nie odmienia się bowiem przez rodzaj, lecz go posiada raz na zawsze! Warto w tej kwestii prześledzić podręczniki Henryka Wróbla Gramatyka języka polskiego, Kraków 2001 oraz Mirosława Bańki Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa 2002.
Iwona Loewe

PS Na stronie Rady Języka Polskiego znaleźć można obszerne wyjaśnienia dotyczące rodzajów w języku polskim autorstwa prof. Andrzeja Markowskiego.
Katarzyna Wyrwas
Różne2005-04-14
Prosiłbym o interpretację cytatu: Przez nazwy miejscowe, najstarsze i najtrwalsze pomniki dziejowe, opowiada dawno wymarły naród swoje dzieje; zachodzi tylko pytanie, czy jego głos pozostaje jeszcze dla nas zrozumiały? /W. Von Humboldt/. Z góry dziękuję!
Nazwy miejscowe przechowują archaiczne formy wyrazów, wyrazy, które dawno wyszły z użycia (por. opole, bardo etc. – por. odpowiedzi na pytania o nazwy Opole, Bardo Śląskie, Ślęża, Żmigród i inne), ukazują stare sposoby tworzenia nazw geograficznych – np. od nazw właścicieli lub założycieli (Częstochowa, Tarnów, Przemyśl, Sławków, Tychy, Lublin, por. stosowne odpowiedzi), od cech krajobrazu (Dąbrowa, Brodnica, Trzciniec, Sosnowiec, Oleśnica, por. odpowiedzi na ten temat) itd. Więcej na temat sposobów tworzenia nazw geograficznych przeczytać można we wstępie do publikacji Marii Malec Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. [Katarzyna Wyrwas]
Historia języka2005-04-13
Dzień dobry, interesuje mnie informacja na temat tego, jak brzmiały w języku prasłowiańskim wyrazy czynić i mówić. Dziękuję.
Prasłowiańskie mówić to *glagolati, czynić to *činiti, a robić - *dělati.
Katarzyna Wyrwas
Różne2005-03-24
Proszę o określenie pojęć: literatura podmiotu i literatura przedmiotu. Dziękuję.
Literatura przedmiotu to ogół prac pisemnych z zakresu danej nauki, specjalności, dotyczących jednego zagadnienia, tematu, jednej dziedziny. Literatura podmiotu to dzieła, które w pracy poddajemy analizie. Jeśli piszemy pracę analizując dzieła Kochanowskiego, w literaturze (bibliografii) podmiotowej znajdą się np. Treny, Pieśni, Odprawa posłów greckich etc., w literaturze (bibliografii) przedmiotowej zaś umieścimy monografie J. Ziomka, J. Pelca, S. Grzeszczuka i innych.
Katarzyna Wyrwas
Różne2005-03-21
Dzień dobry! Chciałabym zasięgnąć informacji, czy istnieją jakieś normy języka polskiego, które regulują problem transkrypcji i transliteracji rosyjskich nazw własnych? Chodzi mi głównie o nazwy firm, marek handlowych, produktów. W polskich gazetach spotkać można najróżniejsze wersje nazwy jednej i tej samej firmy. Z góry dziękuję za odpowiedź.
Istnieją, odpowiednie wyjaśnienia i tabele dotyczące transliteracji i transkrypcji słowiańskich alfabetów cyrylickich znajdzie Pani w Wielkim słowniku ortograficznym języka polskiego PWNpod red. E. Polańskiego.
Jan Grzenia
Różne2005-03-21
Piszę pracę o klasyfikacji imion i nie do końca wiem, na jakiej podstawie mogę klasyfikować imiona poza ich etymologią. Prosiłbym o jakąkolwiek podpowiedź, wskazówkę. Z góry dziękuję.
Już samo pochodzenie stwarza parę możliwości klasyfikowania. Po pierwsze, można klasyfikować wedle źródłosłowu (języka pochodzenia), a po drugie, według kręgu kulturowego, z którego wywodzi się wyraz (pochodzenia w szerszym sensie), na tej podstawie można wyróżnić imiona słowiańskie, chrześcijańskie, mitologiczne, arabskie i inne. Te dwa kryteria zachodzą na siebie, lecz nie całkowicie. Inna możliwa klasyfikacja oparta jest na pierwotnym znaczeniu wyrazów, np. w wielu językach istnieją imiona o znaczeniu ‘dar Boga’, inne odnoszą się do bogactwa, waleczności itd. Możliwa jest też klasyfikacja formalna, na jej podstawie można by wyodrębnić imiona niepodzielne słowotwórczo (synchronicznie) i pochodne. Kontynuując, można wyodrębnić formy zdrobniałe i spieszczone.
To jeszcze nie wszystkie możliwości, ale skoro pisze Pan pracę tego rodzaju, to ma Pan możliwość skorzystania z porady opiekuna grupy lub seminarium, do czego zachęcam.
Jan Grzenia
Różne2005-03-20
Jaką częścią mowy jest jeżeli?
Jeżeli jest spójnikiem.
Katarzyna Wyrwas
Różne2005-03-16
Witam, chciałbym się dowiedzieć, która z form pisania daty jest poprawna: Warszawa, 1 lutego 2005 r. czy Warszawa, dnia 1 lutego 2005 r. (osobiście uważam, że pierwsza).
Z poważaniem, Maciej K.
Poprawne są obie wersje. Ja zwykle stosuję drugą :-).
Katarzyna Wyrwas
Różne2005-03-04
Dzień dobry! Chciałabym się dowiedzieć jaka jest różnica między gwarą a dialektem i czym właściwie jest socjolekt (dialekt socjologiczny)? Jakie rozróżniamy socjolekty? Pozdrawiam i życzę miłego dnia!
Wszystkie te pojęcia odnoszą się do zróżnicowania polszczyzny: dialekt i gwara ze względów terytorialnych, natomiast socjolekt z powodów środowiskowych. Dialekt jest pojęciem nadrzędnym wobec gwary. Dialekty ukształtowały się na podłożu przedpiastowskich skupisk etniczno-językowych, które wiązać trzeba z ówczesnymi układami plemiennymi. W ten sposób wyróżnia się 5 podstawowych dialektów: kaszubski, śląski, małopolski, wielkopolski oraz mazowiecki. W obrębie każdego z tych dialektów wskazać można liczne gwary.
Socjolekty to odmiany języka wyróżnione na podstawie różnorodnych więzi społecznych, środowiskowych, profesjonalnych, np. więzienny, uczniowski, marynarski, studencki, wędkarski itp. Warto poczytać: S. Grabias, Język w zachowaniach społecznych, Lublin 1997, A. Wilkoń, Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, Katowice 2000.
Aldona Skudrzyk
Różne2005-02-26
Mam pracę o nazwiskach. Dokładnie pochodzenie i podstawa słowotwórcza. Proszę o wskazanie odpowiednich lektur oraz o wskazówki, od czego zacząć. Dziękuję.
W takiej pracy w części teoretycznej warto wykorzystać np. publikację Marii Malec O imionach i nazwiskach w Polsce. Jeśli potrzebne są informacje o pochodzeniu konkretnych nazwisk, polecam słownik K. Rymuta Nazwiska Polaków. Słownik etymologiczno-historyczny. Inne pozycje bibliograficzne z tej dziedziny znaleźć można na naszej stronie pod linkiem Słowniki imion i nazwisk.
Katarzyna Wyrwas
Historia języka2005-02-22
Chciałbym dowiedzieć się czegoś na temat takich archaizmów jak wiera zamiast wiara, gwiezda zamiast gwiazda.
Jeżeli gdzieś występują takie formy, jak wiera i gwiezda, to nie są one archaizmami, tylko formami zapożyczonymi z innych języków słowiańskich lub dialektyzmami. Języki słowiańskie - jak wiadomo - wywodzą się ze wspólnego języka prasłowiańskiego, który na skutek wędrówek Słowian zaczął się około VI wieku rozpadać na odmiany terytorialne, a w okresie średniowiecza, kiedy powstało większość państw, wyodrębniły się zróżnicowane już słowiańskie języki narodowe. W języku prasłowiańskim istniały takie wyrazy, jak wiera i gwiezda, ale w języku polskim uległy one pewnemu przekształceniu fonetycznemu. Mianowicie, w X wieku, kiedy zaczął się dopiero kształtować język polski, zaszedł w nim proces, który nazywamy przegłosem - najprościej mówiąc e w pewnych sytuacjach (przed spółgłoską twardą) przekształciło się w a, stąd gwiezda > gwiazda, leto > lato, wiera > wiara itp. Natomiast przed spółgłoskami miękkimi przegłos nie zachodził, dlatego mówimy dzisiaj o gwieździe, w lecie, o wierze. Przegłos jest najstarszym procesem fonetycznym, jaki zaszedł w języku polskim i właśnie ta zmiana spowodowała, że w X wieku polszczyzna zaczęła się różnić od innych bliskich języków, takich jak słowacki, czeski czy języki łużyckie.
Współcześnie różnic pomiędzy poszczególnymi językami słowiańskimi jest oczywiście bardzo dużo, ale jedną z nich jest to, że tam, gdzie po polsku mówimy lato, wiara, siano, umiał, gwiazda w wielu innych językach słowiańskich spotkamy formy leto, wiera, seno, umieł, gwiezda (zwiezda). Jak wynika z powyższego wywodu, przytoczone wyrazy wiera i gwiezda nigdy w języku polskim nie występowały, bo w czasie, kiedy nasz język zaczął się kształtować, już mówiono wiara i gwiazda. Możemy natomiast takie niezgodne z normą formy spotkać w niektórych polskich gwarach, ponieważ tam pewne procesy przebiegały inaczej lub też gwary silniej podlegały wpływom bliskich języków i dialektów. Tak na przykład w gwarach południowej Polski pojawiły się pod wpływem słowackim lub czeskim formy bez przegłosu: umieł, sieno, gwiezda.
Mirosława Siuciak
Różne2005-02-02
Witam! Postanowiłam zwrócić się do Pani z prośbą o odpowiedź na pewne pytanie. Na kolokwium z kultury języka polskiego, które pisałam w zeszłym tygodniu padło pytanie dotyczące innowacji językowych. Chodziło o napisanie, dlaczego właściwie się je wprowadza? Jaka jest ich funkcja? Odpowiedź, której oczekiwała pani profesor to odświeżanie języka. Moja odpowiedź brzmiała: Ponieważ umożliwiają ewolucję języka; włączają do słownika nowo utworzone słowa; czynią mowę bardziej precyzyjną i ułatwiają komunikację. Odpowiedź ta została uznana za całkowicie błędną. Czy rzeczywiście jest to błędna odpowiedź na powyższe pytanie? Jaka jest definicja innowacji językowych i czemu mają one służyć? Z góry dziękuję za odpowiedź na moje pytanie. Serdecznie pozdrawiam, Kasia M., studentka Politechniki Gdańskiej, wydz. ETI / informatyka
Pani odpowiedź uznaję za całkowicie poprawną, choć oczywiście nie jest ona całkowicie pełna. Najogólniej rzecz ujmując, każdy nowy element w języku (na poziomie wymowy, słowotwórstwa, fleksji itd.) to innowacja językowa. Niektóre z innowacji to błędy, nie mają one funkcjonalnego uzasadnienia. Te zaś innowacje, które uznajemy za uzasadnione, pojawiają się z kilku względów. Może to być np. konieczność nazwania nowego zjawiska, rzeczy (np. laptop, talk show), nazwania po nowemu stosunku emocjonalnego do tego, o czym się mówi (np. odlotowy, superowy), uproszczenie odmiany, usunięcie wyjątków, skrócenie wypowiedzi (np. Rywingate zamiast afera związana z osobą Rywina) itd. Oczywiście niektóre innowacje służą tez odświeżeniu języka - pewnie chodzi o jego warstwę emocjonalną. Pełniejszą wiedzę na temat innowacji najłatwiej będzie Pani zdobyć, gdy sięgnie Pani do Nowego słownika poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego. W haśle rzeczowym INNOWACJA JĘZYKOWA znajdzie Pani pełny opis zjawiska, propozycje klasyfikacji i wiele przykładów.
Aldona Skudrzyk
Różne2005-02-01
Jakie są skróty następujących ocen: celujący, bardzo dobry, dobry, dostateczny, dopuszczający, niedostateczny, oraz ocen zachowania: wzorowe, bardzo dobre, dobre, poprawne, nieodpowiednie, naganne?
Słowniki nie notują takich skrótów, ale oczywiście skróty nazw ocen funkcjonują od dawna w codziennej praktyce językowej, zwłaszcza wśród kadry nauczycielskiej. Dzięki życzliwości zaprzyjaźnionej polonistki ze szkoły podstawowej uzyskałam takie oto dane: celujący – cel, bardzo dobry – bdb, dobry – db, dostateczny – dst, dopuszczający – dop, niedostateczny – ndst. Oceny z zachowania zwykło się skracać następująco: wzorowe – wz, bardzo dobre – bdb, dobre – db, poprawne – pop, nieodpowiednie – ndp, naganne – ng.
Katarzyna Wyrwas
Różne2005-01-17
Leksem wiadomo w interpretacji morfologicznej (Saloniego) jest czasownikiem niewłaściwym, w interpretacji syntaktycznej (Laskowskiego) to predykatyw. A jaką częścią mowy jest ten leksem w interpretacji tradycyjnej (tzw. szkolnej)?
Ewa Jędrzejko i Małgorzata Kita w swojej Gramatyce języka polskiego o wyrazie wiadomo piszą o nim w podrozdziale zatytułowanym Czasowniki defektywne. Oto fragment: „Ograniczony (niepełny) paradygmat mają czasowniki niewłaściwe, nazywane też predykatywami. Do czasowników niewłaściwych zalicza się: 1. wyrazy takie jak: trzeba, można, powinien oraz szkoda, żal, wstyd...- przysługuje im tylko kategoria czasu (...) i trybu. Są nieosobowe, więc nie dopuszczają podmiotu, natomiast łączą się z bezokolicznikiem innych czasowników...”. Jak widać, pojawiły się już cztery nazwy: czasowniki defektywne, niewłaściwe, predykatywy, nieosobowe (czasownikiem nieosobowym nazywa wiadomo również Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dujana). Natomiast w podręczniku szkolnym – Język ojczysty (I klasa gimnazjum) wspomina się o tej grupie wyrazów przy okazji orzeczenia, nie nazywając ich w ogóle w jakiś określony sposób, bowiem znaleźć tam można takie oto stwierdzenie: „W funkcji orzeczenia mogą też wystąpić wyrazy typu: można, trzeba, warto, należy, szkoda, żal, brak, niepodobna, nie sposób...”.
Biorąc pod uwagę te różne warianty, wydaje się, że najwłaściwsza dla grupy wyrazów, do której należy wiadomo, byłaby nazwa czasowniki niewłaściwe i taką chyba należałoby upowszechniać, także w szkolnych gramatykach.
Ewa Biłas-Pleszak
Różne2005-01-13
Jak się nazywa nauka o nazwach ulic? Czy jest to ojkonimia?
Ojkonimia jest nazwą pojemną – ogólnie jest to nauka o nazwach obiektów zamieszkałych, do których zalicza się miasta, wsie, przysiółki, osiedla, dzielnice itp. Można do tej grupy zaliczyć także ulice.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164