Najczęściej zadawane pytania (227) Ortografia (590) Interpunkcja (198) Wymowa (69) Znaczenie (263) Etymologia (305) Historia języka (26) Składnia (336) Słowotwórstwo (139) Odmiana (332) Frazeologia (133) Poprawność komunikacyjna (190) Nazwy własne (436) Wyrazy obce (90) Grzeczność językowa (40) Różne (164) Wszystkie tematy (3311)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Etymologia2009-04-27
Dlaczego mówimy w Polsce tak, chociaż w innych językach słowiańskich mówi się da?
Wyraz tak – występujący w dobie staropolskiej od XIV stulecia w formie tako (por. współczesne jako tako) – jest przysłówkiem powstałym od taki i był używany w funkcji potwierdzenia od XV wieku. Należy do grupy słów o zasięgu ogólnosłowiańskim, choć nie zawsze nadawane mu jest znaczenie wyrażenia zgody, np. w języku czeskim oznacza ‘tak; więc’, w rosyjskim ‘tak, w ten sposób’, podobnie w chorwackim czy serbskim , gdzie tàko również oznacza ‘tak, w ten sposób’, co jest tożsame z prasłowiańskim znaczeniem omawianego słowa. Na bazie tego źródłosłowu powstały nadto wyrazy także, potakiwać (notowane od XVI stulecia), przytakiwać (za W. Boryś: „Słownik etymologiczny języka polskiego”. Kraków 2005). Można zatem powiedzieć, że w języku polskim wyraz tak ‘wyspecjalizował się’ w wyrażaniu potwierdzenia. W pozostałych językach słowiańskich (czy indoeuropejskich) pojawiły się w tej funkcji inne słowa. Dla przykładu, charakterystyczne w funkcji potakiwania rosyjskie da istniało także w języku polskim na oznaczenie sensów właściwych współczesnemu rosyjskiemu słowu čtoby, czyli ‘żeby, ażeby, aby, by’ (por. Maks Fasmer: „Etymologičeskij slovar russkogo jazyka”. T. 1 (A - D). Sankt-Peterburg 1996). Sam wyraz da był pierwotnie przysłówkiem zaimkowym od praindoeuropejskiego rdzenia zaimkowego *do- (por. staropruskie din, dien to bierniki liczby pojedynczej ‘jego, ją’), zachowanym też w przyimku do. Prasłowiańskie *da znaczyło pierwotnie ‘tak’, a wtórnie funkcjonowało jako spójnik ‘i’ oraz typowy dla języków południowosłowiańskich spójnik zdań podrzędnych (por. F. Sławski: „Słownik etymologiczny języka polskiego”. T.1-5. Kraków 1952-1982).
Joanna Przyklenk
Etymologia2009-04-26
Mam problem z etymologią słowa cinkciarz. „Uniwersalny słownik języka polskiego PWN” wywodzi to słowo od angielskiego chink (moneta, pieniądze), podczas gdy Markowski w „Wielkim słowniku wyrazów obcych i trudnych” podobno (bo z braku egzemplarza nie widziałem osobiście) od zwrotu change money. Która etymologia jest prawdziwa?
Wyraz cinkciarz (też cinkciara) jest współcześnie notowany w znaczeniach: 1) ‘człowiek, który zajmuje się pokątnym handlem obcymi walutami’ – w tym potocznym znaczeniu wyraz ów wychodzi powoli z użycia; 2) ‘człowiek, który ładnie, elegancko się ubiera’ – w języku uczniowskim; 3) ‘fałszerz waluty’ – w języku przestępczym (za: „Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny”. Red. H. Zgółkowa. T. 1-50. Poznań 1994-2005). Słowniki rzeczywiście notują pochodzenie tego wyrazu od angielskiego change Money ‘wymieniać pieniądze’ bądź angielskiego chink ‘moneta, pieniądze; też: brzęk, brzęczenie (również monet)’. Trudno jednoznacznie wskazać, która z tych hipotez jest prawdziwa, obie bowiem wdają się słuszne. Trzeba tu przecież podkreślić, iż słowo cinkciarz należy do rejestru potocznego polszczyzny i jego pochodzenie – jak też wielu innych słów z tego zakresu (i nie tylko tego) – jest trudną do rozwikłania zagadką, na tyle skomplikowaną, że nie sposób mówić o jednym i tylko jednym „prawdziwym” sądzie etymologicznym.
Joanna Przyklenk
Wyrazy obce2009-04-22
Moje pytanie dotyczy poniższego zdania.
Ta agencja konsultingowa poddaje corocznej analizie 50 najważniejszych destynacji zagranicznych inwestycji usługowych.
Słowa destynacja, które pojawia się w literaturze dotyczącej zarządzania, nie znalazłam w żadnym słowniku (jedynie tutaj: http://www.sjp.pl/destynacja). Czy można je odczytać/zapisać jako miejsce przeznaczenia czy centrum?
Destynacja to we współczesnych tekstach na temat turystyki zdecydowanie ‘miejsce przeznaczenia’, ‘cel podróży’ . Wskazany przez Panią słownik internetowy notujący to słowo, bazuje (lecz tylko wybiórczo) na znaczeniu odnotowanym w „Słowniku języka polskiego PAN” pod red. W. Doroszewskiego, wydawanym w latach 1958-1962, który to zawierał wiele starszych, wychodzących z użycia wyrazów. Do takich należał już ówcześnie rzeczownik destynacja o znaczeniu ‘przeznaczenie, wyznaczenie’ (od łac. destinatio ‘przeznaczenie, postanowienie’). Słownik Doroszewskiego podaje następujący przykład użycia omawianego wyrazu zawarty w XVIII-wiecznym liście Stanisława Trembeckiego: Gdyby na koniec podobało się WKMci te pokorne prośby moje odrzucić, wszelako ja według pierwszej destynacji i do wód, i dalej się puszczę, choćbym miał z brudnym służącym we dwóch na jednym koniu tę odprawić podróż. Przy czasowniku destynować można przeczytać cytaty z listów J. Lelewela: W trzech pokojach trzy stoliki z bostonem, jeden pokój destynowany dla młodzieży oraz dzieł A. Naruszewicza: Dwaj młodsi bracia […] destynowani byli do stanu duchownego. Wspomniany słownik notuje też rzeczownik destynator, będący ogólnie określeniem osoby, dla której cos jest przeznaczone, a dokładniej odbiorcy towaru wskazywanego ekspedytorowi przez wysyłającego
Wcześniej rzeczownik destynacja odnotowano w „Słowniku języka polskiego” pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (czyli tzw. Słowniku warszawskim) w tomie z roku 1900. Również w tych czasach wyraz ów był uważany za mało używany, choć słownik zawiera kilka form z nim genetycznie powiązanych, takich jak destynowanie, destynować, destynator. Samo słowo destynacja z cytatem z Tadeusza Kościuszki Armaty, jeśli te są, które mają destynacją do Grodna, niech idą jak najspieszniej ma odesłanie do rzeczownika destynowanie, a ten do czasownika destynować ‘przeznaczać, wyznaczać’ opatrzonego przykładami: Był to znak woli i Opatrzności boskiej, że mnie destynowała na wielkie rzeczy. Nikt do tej pracy nie chciał być destynowanym.
Rzeczownik destynacja jak wiele innych wyrazów obcych został obecnie zapożyczony do polszczyzny ponownie – z angielskiego. W ofertach biur podróży, przewoźników, linii lotniczych występuje nagminnie – podajmy tylko kilka przykładów: British Airways: 27 destynacji w obniżonych cenach; najpopularniejsze destynacje; profesjonalni rezydenci pomogą Państwu wybrać odpowiednie destynacje na wymarzony urlop; zwiększenie liczby destynacji; stosunkowo nowa destynacja; Azja staje się coraz częściej destynacją podróży; najpopularniejszą feryjną destynacją są Czechy; wyjazdy wypoczynkowe do destynacji na całym świecie; świadczymy wyloty na 60 destynacjach; Cancun to jedna z najlepszych na świecie destynacji. Można ten wyraz znaleźć także na internetowej stronie Polskiej Organizacji Turystycznej: Obecnie wyłącznie dla podmiotów odpowiedzialnych za promocję turystyczną w kraju zarezerwowane są nazwy własne regionów, miast i miejscowości, ważnych destynacji turystycznych, zabytków sakralnych itp.; Zaangażowanie środków finansowych na prowadzenie promocji Polski jako destynacji turystycznej odpowiada możliwościom Budżetu Państwa. Polskiej Organizacji Turystycznej na 2004 r. przyznano kwotę 32.258.000 zł.
Istnienie tego zapożyczenia odnotował już prof. Jan Miodek i uznał je za manieryczne (J.Miodek, „Słowo jest w człowieku”, Wrocław 2007, s. 28). Używanie tego wyrazu razi wiele osób, nie można jednak się spodziewać, że zostanie z polszczyzny usunięty: niestety pozwala wyrażać pewne treści bardziej skrótowo, wydaje się więc funkcjonalny.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2009-04-22
Przygotowuję naukowe wydawnictwo o mennonitach / menonitach. Proszę o komentarz, żebym mogła odpowiedzieć autorom, dlaczego wybrałam jedną wersję.
W polszczyźnie obowiązują formy menonita / menonici. Odnotowuje je np. „Wielki słownik ortograficzny PWN” pod red. E. Polańskiego oraz „Wielki słownik wyrazów obcych” pod red. M. Bańko, który podaje następującą definicję: ‘odłam protestanckiego ugrupowania anabaptystów, powstały w XVI w. we Fryzji w wyniku działalności Mennona Simmonsa, uznający tylko dwa sakramenty: chrzest dorosłych i eucharystię, głoszący zakaz prowadzenia wojen i pełnienia urzędów’. Nazwa ugrupowania pochodzi wprawdzie od imienia Mennon pisanego przez podwojone n, w polszczyźnie jednak podwojone litery w wyrazach obcych często są zastępowane przez jedną literę, jak we współcześnie przejmowanych z angielskiego wyrazach typu banner czy dawniejszych, zapożyczonych z łaciny klassa, summa, komissya.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2009-04-22
Chciałbym dowiedzieć się, jak poprawnie powinno się odmieniać nazwisko: Farna, Ewa Farna. Jak przymiotnik czy też jak rzeczownik (Fonda, Masina). Spotkałem się z formą Farnej w dopełniaczu. Trochę mnie to kłuje w ucho...
Niewątpliwie pomocna byłaby wiedza o tym, jak odmienia się to nazwisko używane przez mężczyznę (męża, ojca, brata nosicielki). Jeśli pan nazywa się np. Józef Farna, pewne jest, że nazwisko to przyjęło rzeczownikowy typ odmiany: D. Farny, CMs. Farnie,B. Farnę, N. Farną. Jeżeli natomiast pan nazywa się Józef Farny, jest to dowód na to, że nazwisko owo odmienia się jak przymiotnik: w rodzaju męskim ma formy: DB. Farnego, C. Farnemu, NMs. Farnym, w żeńskim: DCMs. Farnej, BN. Farną. Ms.Farną.
Za tym, że nazwisko to może się odmieniać jak przymiotnik, przemawia fakt, że istnieje (choć wychodzący z użycia, w słownikach współczesnych określany jako przestarzały) przymiotnik farny o znaczeniu ‘należący, odnoszący się do fary; parafialny’. To chyba wszystko, co może na ten temat powiedzieć językoznawca.
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2009-04-18
Mam pytanie związane z właściwą formą terminu, który przez słowniki języka polskiego jest omijany szerokim łukiem. Która z form jest poprawna: taniczność czy taninowość?
Termin ten dotyczy wrażenia ściągania ust przy piciu czerwonego wina, co jest wywołane przez taninę zawartą w winie.
W „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” mamy leksem tanina (z fr. tanin) biochem. ‘naturalny garbnik roślinny, żółtawy proszek stosowany w lecznictwie jako środek ściągający i przeciwbiegunkowy, a także w farbiarstwie i garbarstwie’, ale brak jeszcze taniczność i taninowość. Terminy te nie mi są znane, choć znalazłam w Internacie wiele poświadczeń obu rzeczowników. W takim wypadku trudno dyskutować, który z nich wejdzie do normy, mogę co najwyżej wyjaśnić mechanizmy ich powstania.
Rzeczownik taninowość utworzony jest zgodnie z regułami słowotwórczymi polszczyzny od przymiotnika taninowy, ten z kolei powstał na bazie wyrazu tanina za pomocą przyrostka -owy. Trójek tego rodzaju znajdziemy w polszczyźnie bardzo dużo, podaję dla przykładu:
szablon → szablonowy → szablonowość,
idea → ideowy → ideowość,
przełom → przełomowy → przełomowość,
awangarda → awangardowy → awangardowość
.
Całkiem inny problem pojawia się przy leksemie taniczność. Jak inne rzeczowniki na -ość, powstać musiał od przymiotnika, tu – taniczny. Ale jak wyprowadzić ten przymiotnik od rzeczownika tanina? Łatwo zauważyć, że dołączenie przyrostka -ny dałoby przymiotnik *taninny. Bo też przymiotnik taniczny nie powstał od tanina, a pojawił się na bazie angielskiego tannic (acid) . Za pomocą przyrostka -ny przejęliśmy wyraz obcy, co zresztą częste jest w polszczyźnie, por. ambivalent → ambiwalent+ny, indolent → indolent+ny, relevant → relewant+ny, psychedelic → psychedeliczny.
Jak widać, oba wyrazy – taninowość i taniczność – powstały zgodnie z regułami języka polskiego. Która forma się utrwali, czas pokaże.
Krystyna Kleszczowa
Odmiana2009-04-16
Bardzo proszę o informację, czy słowo prawdopodobnież jest dozwolone w polszczyźnie, czy też istnieje tylko forma prawdopodobnie.
Forma ta wygląda jak połączenie przysłówka prawdopodobnie z partykułą wzmacniającą , jest to jednak tylko pozór, a wyrazu tego do poprawnych się nie zalicza, tak samo jak formy podobnież, która najprawdopodobniej dała mu początek i o której warto napisać kilka słów. Podobnież dawniej było w użyciu, miało znaczenie takie jak podobno: ‘jak się zdaje, jak mówią’, jest odnotowane w „Słowniku języka polskiego PAN” pod red. W. Doroszewskiego już jako słowo pospolite o znaczeniu ‘prawdopodobnie, podobno, zdaje się, ponoć’. W słownikach poprawnej polszczyzny jest ujęte jako błędne. Występuje w języku potocznym, jest częste w Internecie, co nie zmienia faktu, że nie powinno się go używać. Właściwe formy przysłówków to podobno, podobnie i prawdopodobnie.
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2009-04-16
Czy w rozprawie doktorskiej mogę użyć nowego wyrazu (nie ma go jeszcze w słownikach języka polskiego): rekreant lub rekreantka? Profesor Wiesław Siwiński z AWF w Poznaniu zdefiniował rekreanta jako osobę uczestniczącą w zajęciach fitnessu, kulturystyki, tenisa ziemnego itp. w poniższej pozycji: Siwiński W., Tauber R. D.: Rekreacja Ruchowa. Zagadnienia teoretyczno-metodologiczne. WN Wyższej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu, Poznań 2004, s. 174.
W Pani pytaniu jest pewna sprzeczność. Pisze Pani, że wyrazu nie ma, bo go Pani nie znalazła w słowniku, a zaraz potem pisze Pani o książce Rekreacja ruchowa z roku 2004, w której wyraz jest odnotowany razem z definicją. Żaden słownik nie ogarnia wszystkich wyrazów. Łatwo wyraz rekreant odszukać w Internecie (rekreant ‘podmiot działań rekreacyjnych, głównie w środowiskach jeździeckich’), poświadczenia są liczne. Łatwo też znaleźć pary analogiczne do rekreant – rekreacja:
firmant – afirmacja
emigrant – emigracja
hospitant – hospitacja
manipulant – manipulacja
reprezentant – reprezentacja
.
Problemem jest tu znaczenie, bo wyrazy na -ant to z reguły nazwy wykonawców czynności, a w rekreant chodzi o człowieka, który podlega czynności. Brak jednak w polszczyźnie wyspecjalizowanych środków słowotwórczych dla takich nazw osób. Jeżeli zatem wyraz odpowiada Pani, proszę go stosować w pracy. Znaczenia terminów w języku naukowym mogą być zakreślane arbitralnie (proszę obwarować się definicją).
Krystyna Kleszczowa
Ortografia2009-04-16
Czy nazwy własne zajęć ruchowych pochodzących najczęściej z innych krajów powinny być pisane dużą literą, np.: Aerobic czy aerobik, Low Impact Aerobic, Magic Bar, Nordic Walking, zajęcia Fat Burnning, zajęcia z użyciem dużych piłek, tzw. Fitball?
Wymienione nazwy angielskie niekoniecznie uznamy na gruncie polskim za nazwy własne – to tylko nazwy typów zajęć ruchowych. Spolszczony rzeczownik aerobik słowniki odnotowują pisany małą literą, podobnie będzie z nazwami typu low impact aerobic, magic bar, nordic walking, fat burnning, fitball. Swoją drogą czy nie ma dla ich polskich odpowiedników?
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2009-04-16
Która forma jest najbardziej poprawna: instruktor fitness, instruktor Fitness, instruktor fitness’u, instruktor fitnessu czy może istnieje jeszcze inna, bardziej poprawna forma? I dalej: zajęcia fitness, zajęcia fitnessowe czy zajęcia z fitness, zajęcia z fitnessu itd.; klub fitness czy klub fitnessowy?
Nie ma powodu, aby rzeczownik fitness pisać wielką literą, nie jest nazwą własną. Wyraz ten odmieniamy, ponieważ dobrze wpisuje się w polską deklinację męską (por. stres – stresu, dres – dresu itd.), dlatego warto polecić formy: instruktor, trener fitnessu, zajęcia z fitnessu pisane bez apostrofu przed końcówką. Połączenie klub fitness jest kalką angielskiego fitness club, lepiej używać określeń klub fitnessu lub klub fitnessowy, także zajęcia fitnessowe, bo przymiotnik ten utworzony jest poprawnie.
Katarzyna Wyrwas
Wyrazy obce2009-04-10
Jak poprawnie zapisać: jet lag czy jetlag? Na przykład w zdaniu: Wskutek jetlagu wycieczki krótsze niż tydzień nie mają sensu.
W angielszczyźnie funkcjonuje kilka wersji pisowni: Wikipedia podaje jet lag, jetlag i jet-lag, w The American Heritage Dictionary of the English Language znajdziemy hasło jet lag, które zawiera również wariantywną formę jetlag, w Merriam-Webster Dictionary jest jedynie rzeczownik jet lag. Przymiotnik tworzony jest z użyciem łącznika: jet-lagged.
W polszczyźnie „słownikowo” obowiązuje pisownia rozdzielna: Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańko notuje jako jedyną wersję jet lag z definicją ‘zmęczenie, ból głowy, problemy ze snem itp., pojawiające się u osoby, która podróżując samolotem, szybko przekroczyła kilka stref czasowych’.
Wspomniany słownik podaje wprawdzie informację, że jet lag się nie odmienia, jednak użytkownicy języka szybko włączyli ten wyraz do deklinacji męskiej i bez trudu tworzą formy przypadków: jet lagu, jet lagiem etc. Faktem jest, że obecnie w naszym języku zwycięża prawdopodobnie pisownia łączna, a więc formy jetlagu, jetlagiem, jetlagi; używany jest też przymiotnik jetlagowy. W przypadku wyrazów obcych częste są istniejące równoległe warianty pisowni (por. np. online, on line, on-line w powyższym słowniku PWN).
Dodać warto, że jet lag wymawia się jako [dżet leg].
Polski odpowiednikiem angielskiej nazwy jest medyczne określenie zespół długu czasowego; jet lag nazywa się także chorobą posamolotową czy syndromem turysty.
Sądzę, że w świetle powyższych uwag można zaakceptować cytowane w pytaniu zdanie.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2009-04-08
Która forma jest poprawna: kawałek drutu czy kawałek druta?
Rzeczownik drut oznacza rzecz, przedmiot martwy i odmienia się według deklinacji męskorzeczowej. W połączeniu z rzeczownikiem kawałek powinien wystąpić w dopełniaczu lp., która to forma ma końcówkę -u i postać drutu.
Końcówkę -a w D. lp. przybierają przede wszystkim rzeczowniki żywotne, oznaczające istoty żywe, np. ludzi czy zwierzęta. W analogicznym więc kontekście rzeczowniki takie, jak człowiek, student, listonosz, indyk, wilk, pies, kot miałyby formę następującą: kawałek człowieka, studenta, listonosza, indyka, wilka, psa, kota. Pomijam tu oczywiście fakt, że kontekst ten każe się domyślać, że mimo iż rzeczowniki te są żywotne, to istoty są już raczej nieżywe…
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2009-04-08
Bardzo proszę o odpowiedź, jak prawidłowo odmienić w liczbie mnogiej nazwiska: Łaska, Dębiuska, Pindel, Krzywik, Picho, Adamek, Radom, Trocha, Musidlak, Bruś, Syguła, Nocula, Chwała, Szczęsny, Kruczek, Karos, Zajbert, Zielonka w zdaniu: AG i CJ wraz z Rodzicami serdecznie zapraszają Sz.P. ................ do współuczestnictwa w uroczystości przyjęcia Sakramentu Małżeństwa.
W cytowanym zdaniu nazwiska muszą przybrać formę dopełniacza liczby mnogiej, będą więc brzmieć następująco: Łasków, Dębiusków, Pindelów (lub Pindlów), Krzywików, Pichów, Adamków, Radomów, Trochów, Musidlaków, Brusiów, Sygułów, Noculów, Chwałów, Szczęsnych, Kruczków, Karosów, Zajbertów, Zielonków. Jakie to szczęście, że ktoś pyta JAK te nazwiska odmienić, nie zaś CZY je odmienić!
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2009-04-08
Skąd w polszczyźnie wzięło się słowo kler (oznaczające duchowieństwo)?
Słowo kler trafiło do polszczyzny na drodze zapożyczenia z łaciny, w której clērus oznaczał ‘los’, a dla chrześcijan także ‘stan duchowny’. Wyraz ten obecny jest również w innych językach słowiańskich, przy czym Słowianie prawosławni znają go głównie w wersji przejętej bezpośrednio z języka greckiego (w którym klḕros oznaczał ‘los, losowanie, udział wylosowany’) z rdzenną samogłoską i (por. ros. klír – ‘kler’, ale i ‘cerkiewny chór’). W samym natomiast języku polskim funkcjonował przez pewien czas dość rzadki synonim kleru – kleryctwo.
Przy okazji warto powiedzieć co nieco o należącym do tej samej co kler rodziny słowotwórczej wyrazie kleryk (od łac. clēricus). Współcześnie jest on używany na oznaczenie ucznia seminarium dla kandydatów do kapłaństwa, zaś dawniej odnoszony był ponadto do osoby mającej niższe święcenia.
Katarzyna Mazur
Ortografia2009-04-06
Czy poprawnie zostało napisane ogłoszenie o następującej treści: Prosimy rodziców o niewchodzenie do sal, czekanie na dzieci w szatni? Dotyczy to pisowni wyrazu niewchodzenie i ogólnej treści ogłoszenia.
Ogłoszenie jest sformułowane zrozumiale i gramatycznie, a w dodatku poprawnie pod względem ortograficznym, ponieważ rzeczowniki z partykułą przeczącą nie w polszczyźnie piszemy łącznie, a wchodzenie niewątpliwie jest rzeczownikiem.
Katarzyna Wyrwas
Słowotwórstwo2009-04-04
Jakie są prawidłowe zaprzeczenia przymiotnika alergiczny: antyalergiczny, hipoalergiczny, niealergiczny?
Cząstka anty- pochodzi od greckiego antí ‘przeciw, naprzeciw’ i używane jest jako pierwszy człon w wyrażeniach językowych oznaczających zwalczanie czegoś, przeciwieństwo tego, co wyraża człon drugi. Zatem zgodnie z tym rozumieniem antyalergiczny to taki, który chroni przed uczuleniem, ale także przeciwstawia się alergii, leczy ją, usuwa reakcje alergiczne. W takim znaczeniu najczęściej się ten termin pojawia. Hipo- natomiast (z grec. hypó- ‘pod’) oznacza niedostatek, występowanie poniżej normy tego, co wyraża człon drugi złożenia. Zatem hipoalergiczny to taki, w którym nie ma środka uczulającego lub występuje jego wyjątkowo mała (w porównaniu z innymi) ilość. Bardzo często producenci opisując w ten sposób kosmetyki, pragną zwrócić uwagę potencjalnych klientów na to, że nie wywołują one alergii. Określenie niealergiczny jest zaprzeczeniem, które często pojawia się w opisie chorób o symptomach podobnych do alergii, ale niemających alergicznego podłoża. Podsumowując te moje rozważania: hipoalergiczny to taki, który nie powoduje alergii, antyalergiczny to taki, który ją leczy, a niealergiczny to taki, który nie ma z alergią związku. Ostatecznie więc jedynie niealergiczny stanowi zaprzeczenie przymiotnika alergiczny.
Ewa Biłas-Pleszak
Etymologia2009-04-04
Czy słowo alergia jest wyrazem polskim? Wydaje mi się, że to zapożyczenie z tego względu, że w naszym słowniku występuje słowo uczulenie.
Intuicja językowa Pani/Pana nie zawiodła, gdyż rzeczywiście jest to słowo obcego pochodzenia, a jego źródeł szukać należy w grece, w którym to języku állos to ‘inny’, a érgon to ‘czyn, działanie’. Te wyrazy zostały zapożyczone do łaciny, tam utworzono na ich podstawie termin allergia, który następnie trafił do innych języków – w tym języka polskiego. Pozdrawiam serdecznie i życzę zdrowia, tak, aby Pani/Pana zainteresowanie alergią nie musiało wykroczyć poza językowe ramy:-).
Ewa Biłas-Pleszak
Ortografia2009-04-01
Mam pytanie dotyczące pisowni słów określających narodowość, przynależność do plemion, mieszkańców kontynentów. Spotkałam się z zapisem małą literą słów: arabowie, pasztunowie, Żydzi, a nawet chińczycy - i jestem pewna, iż nie były to brukowce, lecz szanujące się wydawnictwa. Co zatem z pisownią owych słów ,a także określeń romowie lub np. europejczycy czy azjaci? Poprawnie pisać należy z dużą czy małą literą? A może zależy to od kontekstu?
Rzeczywiście, dużo zależy tu od kontekstu, a jeszcze więcej od znaczenia. Nazwy mieszkańców krajów, kontynentów, krain geograficznych, członków plemion i ras piszemy wielką literą. Są jednak takie słowa, które mają więcej niż jedno znaczenie, nazywamy je homonimami. Czasami jedno z tych znaczeń zapisujemy wielką literą, a inne jej nie wymaga. I tak np. Żyd to członek narodu, ale Żyd to osoba wyznająca judaizm, Arab to człowiek, a arab to koń, Chińczyk to obywatel Chin, a chińczyk to gra, Szwajcar to obywatel Szwajcarii, a szwajcar to portier. Nazwy takie, jak Romowie, Europejczycy, Azjaci i Pasztunowie zawsze zapiszemy wielką literą.
Ewelina Pałka
Znaczenie2009-03-30
Chciałbym prosić o wyjaśnienie różnicy semantycznej między wyrazami maskulizm i maskulinizm. Spotkałem się z definicjami takimi, że ten pierwszy oznacza jedynie ideologię, będącą opozycją do feminizmu, a ten drugi jedynie cechę, która oznacza pierwiastki męskie np. w wyglądzie. W pewnym momencie poszukiwań wyjaśnień moich wątpliwości natrafiłem na informację, która mówiła o tym, że maskulinizm obecnie oznacza zarówno ideologię, jak i cechę, natomiast maskulizm tylko ideologię. Ponoć jest to błędne twierdzenie, gdyż na gruncie języka polskiego wyraz maskulinizm pojawił się jako pierwszy i oznaczał jedynie cechę, a wyraz maskulizm pojawił się później, oznaczając tylko ideologię - nie można wyrazowi, który pojawił się wcześniej, przypisać znaczenia wyrazu, jaki w języku zadomowił się później. Bardzo proszę o informację, w jakich kontekstach można używać jednego i drugiego wyrazu oraz co ostatecznie oznaczają przymiotniki maskulistyczny i maskulinistyczny.
Pana wahania w ocenie wyrazów maskulinizm i maskulizm wynikają z przekonania, że, cytuję, „nie można wyrazowi, który pojawił się wcześniej, przypisać znaczenia wyrazu, jaki w języku zadomowił się później.” Można. Oba wyrazy mają źródła łacińskie: mascŭlĭnŭs ‘męski’ i mascŭlŭs ‘męski, odważny, silny’. Wyraz maskulinizm pojawił się już na początku XX wieku, odnotowany jest w tzw. Słowniku warszawskim. W późniejszym Słowniku pod red. W. Doroszewskiego mamy hasła: maskulinizm ‘nabieranie cech męskich przez kobiety, maskulinizacja i maskulinizować 1. ‘wywoływanie u samic cech płci męskiej’ oraz jęz. ‘nadawać formę męską rzeczownikom innego rodzaju’. We współczesnym Uniwersalnym słowniku języka polskiego nadal brak hasła maskulizm, ale wyraz maskulinizm ma już nowe znaczenie: ‘męski punkt widzenia’ (cytat: Zarzucano autorowi niezrozumienie psychiki kobiecej i skrajny maskulinizm). Wyrazu maskulizm słowniki nadal nie notują, ale funkcjonuje on na szeroką skalę w Internecie jako synonim słowa maskulinizm w znaczeniu ‘ruch społeczny’. Rozszerzane znaczenia znaku językowego to nic nowego, nic też nowego w tworzeniu neologizmów (tu mam na myśli maskulizm jako antonim fenimizmu). Który wyraz „zwycięży”? Tego przewidzieć się nie da.
Jak chodzi o przymiotniki maskulistyczny i maskulinistyczny, utworzone są według norm języka polskiego (por. humanizm – humanistyczny, optymizm – optymistyczny, realizm – realistyczny) i mają znaczenie ogólne: ‘odnoszący się do maskulizmu i maskulinizmu. Szczegółowe treści uwarunkowane są znaczeniem rzeczownika, który określają.
Krystyna Kleszczowa
Znaczenie2009-03-30
Czy poprawne jest zdanie: Ściągnęłam to (materiały, informacje) z Internetu? Nie znalazłam w słownikach znaczenia wyrazu ściągać odnoszącego się do Internetu.
Czy możemy się takim stwierdzeniem posługiwać w mowie oficjalnej, w piśmie, np. uczniowie w wypracowaniach?
W nowej sytuacji użytkownicy języka albo pożyczają wyraz z innego języka, albo dostosowują znany im znak językowy do nowych realiów. Tak naprawdę, to czynią to nieustająco, bo życie za każdym razem rodzi sytuacje niepowtarzalne, za każdym razem dobieramy znane nam znaki do nowych realiów. Jak mówić o sytuacji, gdy sięgamy po wiedzę do Internetu? Można czerpać wiedzę z Internetu, zasięgać informacji z Internetu, zbierać informacje w Internecie, ale częściej mówimy: ściągać informacje z Internetu. Łatwo zauważyć różnię stylistyczną. Ostatni zwrot brzmi potocznie. Czasownik ściągnąć – ściągać ma w polszczyźnie wiele znaczeń. I np. w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” wydzielono ich aż 9, np. ‘ciągnąć, opuścić (opuszczać) na dół’, ‘ciągnąć, zdjąć (zdejmować) z kogoś lub z czegoś coś (zwykle jakąś część ubrania)’, np. Ściągnął kurtkę; ‘opasać (opasywać) czymś, np. paskiem, sznurkiem (ściskać)’ itd. Faktycznie, brak znaczenia ‘gromadzić wiedzę z Internetu’. Prawdopodobnie jest to metaforyczne użycie znaczenia 5. ‘odprowadzić (odprowadzać), wydobyć (wydobywać) skądś ciecz za pomocą rur, drenów itp.’, np. Ściągnąć wino z gąsiora do butelek, zwłaszcza że obraz ten dopełnia 7., potoczne znaczenie: ‘spowodować (powodować) przybycie kogoś lub czegoś w dane miejsce’, por. Kazałem ściągnąć wszystkie potrzebne dokumenty; Ściągnęłam do domu cały potrzebny na wyprawę sprzęt. Jak na razie, zdanie: Ściągnęłam to (materiały, informacje) z Internetu brzmi potocznie. Czy w przyszłości straci to zabarwienie? Czas pokaże.
Krystyna Kleszczowa

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166