Najczęściej zadawane pytania (227) Ortografia (590) Interpunkcja (198) Wymowa (69) Znaczenie (264) Etymologia (305) Historia języka (26) Składnia (336) Słowotwórstwo (139) Odmiana (333) Frazeologia (133) Poprawność komunikacyjna (190) Nazwy własne (436) Wyrazy obce (90) Grzeczność językowa (40) Różne (164) Wszystkie tematy (3313)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Interpunkcja2008-12-09
Czy w zdaniu Jako dziecko Anna lubiła grać na pianinie, po wyrażeniu jako dziecko powinien znajdować się przecinek? Zasada mówi, że równoważniki zdania (w zdaniu złożonym) powinno oddzielać się przecinkiem. Lecz nie jestem pewien, czy należy traktować jako dziecko jako równoważnik, czy też jako część składową zdania pojedynczego (okolicznik czasu?).
W zacytowanym wypowiedzeniu nie powinno się wyrażenia przyimkowego jako dziecko oddzielać przecinkiem od pozostałych członów, gdyż występując tu w roli okolicznika (w ujęciu np. S. Jodłowskiego jest to okolicznik akcesoryjny), ściśle związanego z wyrazami następującymi po nim, niesie ono informacje ważne dla interpretacji treści całego zdania. Inaczej postępowalibyśmy w przypadku wypowiedzi, w których wyrażenie przyimkowe z jako pełni funkcję równoważnika zdania i da się zastąpić zdaniem podrzędnym okolicznikowym przyczyny – wówczas przed przyimkiem musielibyśmy umieścić znak interpunkcyjny sugerujący przerwę na oddech. Sytuacja ta dotyczy m.in. następujących konstrukcji: Jako matka, powinnaś bardziej troszczyć się o dzieci (bo: Jako że jesteś matką, powinnaś bardziej troszczyć się o dzieci) oraz Jako chory, nie powinien był wychodzić dziś z łóżka (bo: Dlatego że jest chory, nie powinien był wychodzić dziś z łóżka). Proszę zauważyć, że nie moglibyśmy w ten sposób, bez zmiany sensu, sparafrazować zdania, o które Pana pyta: Jako dziecko Anna lubiła grać na pianinie znaczy bowiem coś innego niż Jako że była dzieckiem, Anna lubiła grać na pianinie. Dodam tylko, że ostatnie zdanie, choć gramatycznie poprawne, musielibyśmy w ogóle odrzucić, jako oparte na jednej z dwu fałszywych przesłanek: *wszystkie dzieci lubią grać na pianinie, *każdy, kto kiedykolwiek był dzieckiem, kiedyś lubił grać na pianinie. Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2008-12-07
Ciekawi mnie, jaka jest forma przeciwna wyrazu retrospekcja, czyli ‘spojrzenie w przyszłość’ zamiast w przeszłość. A konkretnie chodzi o zabieg wykonany w czwartym sezonie serialu „Zagubieni”. Spotkałem się z określeniem go jako futurospekcje i zastanawiam się nad poprawnością. Wyniki z wyszukiwarki internetowej zamykają się w stronach związanych w tym serialem.
Neologizm futurospekcja powstał na wzór odnotowanego już u progu XIX wieku (w tzw. Słowniku warszawskim) wyrazu retrospekcja, latynizmu znanego w wielu językach europejskich, np. niem. Retrospektion, fr. rétrospection, ang. retrospection, ros. rietrospiekcija (wszystkie podane wyrazy powstały na bazie łac. retrōspicere ‘spoglądać w tył’). Skoro istnieje wyraz o znaczeniu ‘odwoływanie się do wcześniejszych faktów lub wcześniejszych stadiów jakiegoś zjawiska’, nie dziwi, że pojawiła się potrzeba oddania jednym słowem sensu ‘odwoływanie się do faktów lub stadiów jakiegoś zjawiska, które mają wystąpić w przyszłości’. Wyraz futurospekcja zbudowany jest na wzór wyrazu retrospekcja przez wymianę retro na futuro, wszak rdzeń futur- nie jest nam obcy (por. futurolog, futurologia, futuryzm, futurysta, wszystkie na bazie łac. futūrum ‘to, co będzie’, futurum ‘przyszły’). Czy neologizm futurospekcja ma szansę na upowszechnienie? Pytanie trudne, bo język jest tworem nieprzewidywalnym, mamy wiele przykładów na to, że lingwistyczne prognozy okazały się chybione. Jak na razie wyraz należy traktować jako neologizm, w moim odczuciu trafnie utworzony.
Krystyna Kleszczowa
Wyrazy obce2008-12-04
Jak prawidłowo pisać wyraz unguator czy ungwator (urządzenie do wykonywania maści)?
Unguator to zastrzeżona znakiem ® nazwa systemu przygotowania maści, kremów i czopków znana od 2001 roku. Jest to też nazwa miksera recepturowego stosowanego w farmacji. Z tego też powodu powinien obowiązywać zapis zgodny z oryginałem. Słowo unguator zostało utworzone od łacińskiego rzeczownika unguentum ‘maść’ dzięki dodaniu łacińskiego przyrostka słowotwórczego -ator oznaczającego wykonawcę czynności (niekoniecznie osobowego). W dostępnych zapisach internetowych przeważa forma łacińska unguator, niezwykle rzadko pojawia się zapis ungwator, jak np. na forum farmaceutycznym: pracodawca robi z nas pomoc apteczną / ungwator i pracownika pierwszego stołu czy w opisie kursów organizowanych przez wydział farmaceutyczny uczelni dla farmaceutów: wykorzystanie ungwatora w recepturze maści. Forma ungwator jest albo zapisem wymowy tego wyrazu w polszczyźnie, albo też przejawem procesu jego spolszczania, zauważyć bowiem trzeba, że innojęzyczne słowa zawierające połączenie qu są do polszczyzny adaptowane z grupą kw, połączenie gu natomiast jako gw, por. ang. quiz – kwiz, quaker – kwakier, łac. lingua – lingwistyka, quadrans – kwadrans, quadratum – kwadrat , quaestio – kwestia, quaerenda – kwerenda, consequentia – konsekwencja, fr. qualification – kwalifikacja, niem. Quant – kwant, wł. quartetto – kwartet, quintetto – kwintet, hiszp. conquista – konkwista, guanaco – guanako, guarana – gwarana, podobnie jak nazwy geograficzne typu Guatemala – Gwatemala, Guinea – Gwinea.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-12-04
Na niektórych przejściach dla pieszych w moim mieście widnieje informacja chcesz przejść - dotknij przycisk. Czy przypadkiem forma dotknij przycisku nie jest bardziej odpowiednia?
Ma Pani rację: poprawną formą jest dotknij przycisku, ponieważ czasownik dotknąć wymaga, aby występujący po nim rzeczownik przybrał formę dopełniacza.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-04
Chciałabym się dowiedzieć, w jaki sposób odmienić nazwę miejscowości Łaz. Czy będzie to np. Biblioteka Publiczna w Łazie czy Biblioteka Publiczna w Łazowie.
Jeśli miejscowość nazywa się Łaz, to biblioteka znajduje się w Łazie. Biblioteka byłaby w Łazowie, gdyby miasto nazywało się Łazów. Nazwa Łaz ma formy odmiany: D. Łaza, C.Łazowi, B. Łaz, N. Łazem, Ms. Łazie.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-04
Jak odmieniać nazwisko kobiety brzmiące Maciążka? Posiadaczka upiera się, że nie powinno się go odmieniać.
Nosiciele nazwisk często upierają się, że ich nazwiska się nie odmieniają… Co więcej: żądają, aby nie odmieniać! Przekonanie to jest błędne i ze wszech miar szkodliwe. Polszczyzna jest językiem tak doskonałym, że jest w stanie stworzyć formy odmiany nawet dla nazwisk obcych: nazwisk George’a Busha, Nicolasa Sarkozy’ego, Charles’a de Gaulle’a, Salvadora Dalego, Josepha Ratzingera i innych, dlaczego zatem mielibyśmy o macoszemu traktować nazwiska rodzime? Nazwisko Maciążka oczywiście się odmienia i to analogicznie do rzeczownika pospolitego książka: D. Marii Maciążki, CMs. Marii Maciążce, B. Marię Maciążkę, N. Marią Maciążką. Tu zapewne może pojawić się argument, że nazwisko takie w formach przypadków zależnych (a więc odmienione) nie będzie rozpoznawalne, że trudno będzie ustalić formę mianownika, czyli formę, którą zapisano w dokumentach stanu cywilnego. Analogia do wyrazu książka przekonuje jednak, że tylko osoba niezbyt bystra, niezbyt obeznana z polszczyzną lub też bardzo negatywnie nastawiona mogłaby nie domyślić się, jaką formę ma mianownik! Powtarzam zatem za tytułem artykułu prof. Ireny Bajerowej: wstyd nie odmieniać nazwisk. Zwłaszcza swojego.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-04
Jaka jest forma dopełniacza od nazwiska Czupała: Czupały czy Czupali?
Poprawną formą dopełniacza nazwiska Czupała jest zdecydowanie Czupały (por. np. nazwisko słynnej sportsmenki Sylwii Gruchały). Nazwisko to w kolejnych przypadkach brzmi następująco: CMs. Czupale, B. Czupałę, N. Czupałą, widać więc, że oboczność ł : l występuje jedynie w celowniku i miejscowniku przed miękczącą samogłoska przednią e.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-03
Czy nazwisko Ruzicka podlega deklinacji w języku polskim? Jeżeli tak, to jak wygląda odmiana?
Wszystkie polskie nazwy własne podlegają odmianie, trzeba tylko dopasować je do właściwego wzorca. Nazwisko Ruzicka można odmieniać przymiotnikowo jak inne podobne typu Sawicka, Kunicka, Branicka – wtedy formy byłyby następujące: M. Ruzicka, DCMs. Ruzickiej, BN. Ruzicką. Czasem z racji pochodzenia nazwiska tego typu mogą się też odmieniać jak rzeczowniki, por. np. Ulitzka – D. Ulitzki, CMs. Ulitzce, B. Ulitzkę, N. Ulitzką. Nazwisko Ruzicka w tej wersji przybierałoby formy: D. Ruzicki, CMs. Ruzicce, B. Ruzickę, N. Ruzicką.
Katarzyna Wyrwas
Interpunkcja2008-12-03
Czy podając w bibliografii, np.: K. J. Kowalski, po drugiej literze imienia należy stosować kropkę?
Obie litery są skrótami imion, muszą zatem wystąpić z kropką w każdej sytuacji.
Katarzyna Wyrwas
Interpunkcja2008-12-03
Czy w zdaniu: Liczba zatrudnionych na poczcie wynosiła w 2008 r.: 234 456 listonoszy po literze r należy umieścić kropkę przed dwukropkiem?
Kropka jest tu konieczna, ponieważ owa „litera r” jest w rzeczywistości skrótem formy roku, a po tym skrócie kropkę się stawia.
Katarzyna Wyrwas
Odmiana2008-12-03
Która forma jest (bardziej) poprawna: sygnatariuszy czy sygnatariuszów?
Poprawne są obie formy. Polszczyzna ma wiele wariantywnych form gramatycznych.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2008-12-03
Bardzo proszę o wyjaśnienie, czy dopuszczalna jest pisownia przedrostka mini- oddzielnie: chodzi o mini(?)listę przebojów. Słownik ortograficzny podaje, że wszystkie przedrostki pisze się łącznie z wyrazami pospolitymi. Moje koleżanki nauczycielki twierdzą, ze można napisać rozdzielnie. Bardzo proszę o rozstrzygnięcie naszego sporu.
Racja jest po stronie tego, kto wierzy ustaleniom zawartym w słownikach ortograficznych, zwłaszcza w ich najnowszych wydaniach. Wszystkie przedrostki, zarówno rodzime, jak i obce, w polszczyźnie powinny być pisane łącznie z wyrazami pospolitymi, o czym mówi reguła 148 zasad pisowni polskiej. W naszym języku szerzy się niestety zły zwyczaj pisowni rozdzielnej form, które powinny mieć pisownię łączną, takich jak: superoferta, megadoładowanie, hipernapęd, eksmąż, ekstranowoczesny, pseudofilozoficzny, wicedyrektor. Jedyna poprawną formą jest więc minilista.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-03
Jak poprawnie odmienić nazwę miejscowości Wierzchlas? Na stronach internetowych i w języku potocznym używa się formy: we Wierzchlesie - czy ona jest poprawna?
Powinno być: do Wierzchlasu, we Wierzchlesie (por. znane dzięki Kochanowskiemu z Czarnolasu, w Czarnolesie.
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-03
Jak odmienić imię i nazwisko Cavaliere d'Arpino?
Cavaliere nie jest imieniem, lecz słowem oddawanym po polsku jako kawaler w znaczeniu historycznym ‘rycerz’. Dla nazwiska d'Arpino wskazane byłoby użycie następujących form: DB. d'Arpina, C. d'Arpinowi, N. d'Arpinem, Ms. d'Arpinie.
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-03
Czy w tekście tłumaczonym z języka włoskiego imiona własne mające swoje polskie odpowiedniki można spolszczyć, ze względu na łatwiejszą ich odmianę (np. Cristoforo), zwłaszcza że w tekście tym występują również imiona „zitalianizowane”, a nie zawsze znana jest narodowość ich nosicieli? W przypadku nazwisk bułgarskich - powinno się dokonać transkrypcji (np. Kurtew, Kokow) czy tylko transliteracji (Kurtev, Kokov)?
Imion obcych zazwyczaj używamy w formie oryginalnej, polszczymy jedynie imiona władców oraz niektórych wybitnych postaci historycznych. Wiele zależy jednak od tekstu, który Pani tłumaczy. Jeśli to tekst literacki, a postacie fikcyjne, tłumacz ma większe prawa, może nawet spolonizować imiona, jeśli uzna, że nie zaszkodzi to przekładowi.
Nazwiska zapisywane alfabetami cyrylickimi zazwyczaj transkrybujemy. Transliteracja ma zastosowanie raczej wąskie, ograniczone do publikacji naukowych (a więc i opisów bibliograficznych).
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-12-03
Jak pisać generał Charles de Gaulle? Czy mam słowo generał napisać wielką literą? I jak odmieniać Charles de Gaulle?
Na pierwszą część pytania odpowiem krótko: generał to nazwa godności i dlatego pisze się ten wyraz małą literą. W przypadku drugiej części pozwolę sobie na nieco obszerniejszą wypowiedź. Nasz język „lubi” imionom i nazwiskom obcokrajowców nadawać bardziej polski charakter, nawet wtedy gdy zachowana zostaje ich oryginalna pisownia. Dzieje się to właśnie dzięki odmienianiu, czyli dołączaniu do nich polskich końcówek fleksyjnych. Nie jest to oczywiście proces losowy, lecz rządzą nim pewne zasady. Ta, która dotyczy interesującego nas przypadku, głosi, że jeśli nazwisko kończy się na -e nieme (tzn. nie wymawiane), lub jeśli po tym -e znajduje się spółgłoska, wtedy takie wyrazy otrzymują polskie końcówki po apostrofie. Zatem imię i nazwisko francuskiego generała odmienia się w sposób następujący: Charles de Gaulle, Charles’a de Gaulle’a, z Charles’em de Gaulle’em, o Charles’u de Gaulle’u.
Ewa Biłas-Pleszak
Ortografia2008-12-03
Proszę o pomoc i wyjaśnienie w następującej sprawie: Jutro w Górnośląskim Centrum Kultury odbędzie się premiera spektaklu. Moim zdaniem, każda premiera w Centrum jest przemyślana i dlatego udana. Chodzi o uzasadnienie pisowni nazwy własnej (Centrum) w drugim zdaniu - duża litera, ale dlaczego?
Wyraz Centrum w drugim zdaniu zapiszemy wielką literą, jako że chodzi właśnie o Górnośląskie Centrum Kultury, o to jedno konkretne centrum. Jest to po prostu fragment nazwy własnej, użyty, by nie powtarzać pełnej.
Ewelina Pałka
Ortografia2008-12-03
Jest Europa Południowa, Zachodnia - od dużej litery. A jak jest z Polską? Południowa czy południowa, Zachodnia czy zachodnia, wschodnia? Co decyduje o pisowni przymiotników w tym przypadku?
Wszystko zależy od kontekstu. Przymiotniki: południowy, północny, wschodni, zachodni pisze się wielką literą, jeśli są integralną częścią nazw geograficznych (wspomniana Europa Zachodnia czy Tatry Wschodnie), ale jeśli oznaczają część terytorium (np. Nad Polskę północną nadciąga niż), należy traktować je jak najzwyklejsze przymiotniki i zapisać małą literą.
Ewelina Pałka
Ortografia2008-12-03
Jak pisać skróty w nazwach, np. Liceum im. ks. A. J. Czartoryskiego czy Liceum im. Ks. A. J. Czartoryskiego. Czy w nazwach ulic skrót powinien być pisany małą czy dużą literą, np. ul. ks. P. Skargi czy ul. Ks. P. Skargi?
Jeśli w zapisie posługujemy się skrótami typu: ks., św., gen., bł., piszemy je małą literą, jeśli jednak skróty są rozwinięte, stosujemy wielką literę, czyli: os. Naftowa, ale Osiedle Naftowa, rondo gen. de Gaulle’a, ale rondo Generała de Gaulle’a, kościół św. Barbary, ale kościół Świętej Barbary, a zatem: Liceum im. ks. A. J. Czartoryskiego i ul. ks. P. Skargi.
Aldona Skudrzyk
Ortografia2008-12-03
Nie wiem, czy powinnam pisać most Kotlarski w Krakowie czy też Most Kotlarski, most/Most Zamkowy w Rzeszowie, hala/Hala Podpromie w Rzeszowie, pomnik/Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie? Nie jestem w stanie dociec, czy w danym mieście nazwa mostu brzmi Most X czy też po prostu most „X” itd. Jak rozwiązać ten problem, by mieć pewność prawidłowego zapisu?
W istocie reguła nie jest zbyt precyzyjna i wymaga od użytkownika także pewnej intuicji językowej. Proponuję: most Kotlarski, most Zamkowy, hala Podpromie, pomnik Czynu Rewolucyjnego. Jak mieć pewność? Te wyrazy, które określają w nazwie typ obiektu, są jednak najczęściej nazwami pospolitymi, piszemy je więc małą literą. Rzadsze użycia wielkiej litery wynikają z utrwalonej tradycji.
Aldona Skudrzyk

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166