Najczęściej zadawane pytania (225) Ortografia (582) Interpunkcja (191) Wymowa (69) Znaczenie (260) Etymologia (302) Historia języka (24) Składnia (333) Słowotwórstwo (135) Odmiana (328) Frazeologia (131) Poprawność komunikacyjna (189) Nazwy własne (429) Wyrazy obce (89) Grzeczność językowa (40) Różne (162) Wszystkie tematy (3264)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Znaczenie2006-02-02
Co to jest gżegżółka i czy taki jest poprawny zapis?
Zapis jest oczywiście poprawny, a gżegżółka to regionalna nazwa kukułki.
Alicja Podstolec
W gwarach funkcjonują również inne nazwy kukułki w postaci zazula, zezula, zuzula.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2006-01-27
Co to znaczy bykowe?
Bykowe należy do grupy staropolskich nazw opłat związanych z gospodarstwem (podobnie jak rogowe, ryjowe czy kopytne). W XVI wieku bykowym nazywano opłatę za krycie krów bykiem. W wieku XVI i XVII nazywano tak również karę za uwiedzenie panny i spłodzenie nieślubnego dziecka (S. B. Linde w Słowniku języka polskiego definiuje bykowe nastęująco: ‘wina, którą się dworowi płaci za nabawienie płodu poddanki’). Etymologiczny słownik języka polskiego A. Bańkowskiego odnotowuje ponadto, że współcześnie w gwarach nazwą bykowe określa się ironicznie alimenty. Słownik języka polskiego pod red. A. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (tzw. warszawski) z początków XX wieku notował także czasownik bykować o znaczeniu ‘płacić bykowe’, jak również kolejne dwa znaczenia interesującego nas rzeczownika: 1) ‘datek pasterzowi za odchowanie krowy’ oraz 2) ‘opłata muzykantom na weselu, uiszczana przez tego, kto chce tańczyć z panna młodą’. W czasach PRL-u bykowym nazywano u nas potocznie podatek pobierany od osób, które nie założyły rodziny, czyli tzw. starych panien i starych kawalerów. Współczesne dyskusje polityczne związane z bykowym nawiązują właśnie do najnowszego z wymienionych znaczeń. Widać zatem, że użycie to jest znaczeniowo zupełnie przeciwnie w stosunku do pierwotnego sensu tego wyrazu, a pochodzi – jak się można domyślać – od potocznego frazeologizmu stary byk.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2006-01-17
Uprzejmie proszę o wyjaśnienie znaczenia słowa niewidnie.
Takiej formy przysłówkowej nie udało nam się odnaleźć w żadnym słowniku, Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego notuje jednak przymiotnik niewidny o znaczeniu ‘niewidoczny’ oraz ‘nieoświetlony, mroczny, niejasny’, który w dawnej polszczyźnie był używany także w znaczeniu ‘niewidzący, ślepy’. Z podanych definicji przymiotnika niewidny wynika zatem, że pochodzący od niego przysłówek niewidnie może (mógł) mieć znaczenia ‘niewidocznie’, ‘mroczno’, ‘niejasno’, ‘ślepo’.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2006-01-16
Co to jest żargon ochwaśników?
Żargon ochweśników lub żargon ochweśnicki to tajna gwara przekupniów handlującymi obrazami świętymi ze Skulska w okolicach Gopła. Przekupnie owi nazywali siebie samych obraźnikami lub ochweśnikami – drugie z tych określeń Henryk Ułaszyn, autor monografii Język złodziejski (Łódź 1951) uważa za swoistą przeróbkę podstawowego wyrazu ofeń (rosyjskie oфєн / oфєня ‘przestarzałe: wędrowny handlarz, domokrążca’; oфєнcкий язык ‘żargon wędrownych handlarzy’), na Ukrainie zwano ich ofeniami. Ułaszyn pisze: „W Skulsku była fabryka dewocjolalij: obrazów, figur świętych, paciorków itp. świętości. Stąd rozchodzili się ci ochweśnicy po całej Kongresówce, Litwie i Białorusi. Gwara ich w ¾ jest wspólna ze złodziejską, np. tak samo kieszeń zwie się doliną, chleb sumerem, mały mikrym itd. Jest tu i Deus ‘Bóg’, jak w gwarze złodziejskiej, ale ponieważ są też obrazy Matki Boskiej, więc ta ostatnia nazywa się u nich Deusznicą” (Ułaszyn 1951: 73). Stanisław Grabias wspomina w swej publikacji Język w zachowaniach społecznych (Lublin 1997, s. 142-157) o tym, że wędrowni kupcy (ochweśnicy), którzy zmieniali asortyment sprzedawanych towarów (najpierw były nimi sukno, jedwabie, leki i dewocjonalia, potem – aż do lat 40. XX wieku – dewocjonalia, kosmetyki, drób, świnie, konie), strzegli zazdrośnie tajności swego języka. Badania nad tym socjolektem podjął jako pierwszy S. Górka, który w 1901 roku w piśmie „Wisła” (XV, nr 1, s. 1-7) opublikował artykuł pt. Skulscy ochweśnicy. Najdokładniejszy jak dotąd opis tej gwary przedstawiła W. Budziszewska w pracy Żargon ochweśnicki (Łódź 1957). Język ten zawiera nie tylko wyrazy związane z zawodową działalności tej grupy, w skład jego bowiem wchodzi dużą ilość (około 80%) słów związanych z nią niebezpośrednio, a dotyczących np. pokrewieństwa (skiciuchnia ‘synek’, braszko ‘brat’), zjawiska przyrodnicze (łysy ‘księżyc’, buziastyka ‘burza’, brutko ‘drzewo), czynności codzienne (kurlaczyć ‘gotować’, gniewoszyć ‘gniewać’, filować ‘całować’), nazwy części ciała (lipko ‘oko’, kudlasy ‘włosy’), nazwy zwierząt (drapicha ‘kura’, cyga ‘koza’, agata ‘gęś’), produkty spożywcze (suchar ‘chleb’, kryso ‘mięso’, psułka ‘ryba’). W gwarze tej jednym ze sposobów utajniania wypowiedzi jest przekształcanie znanych wyrazów z języka ogólnego, co polega np. na dodawaniu do nich swojskich lub obcych morfemów słowotwórczych, np. kozicha ‘koza’, kaczycha ‘kaczka’, wiadrzycho ‘wiadro’, dźwiruchy ‘drzwi’, życiastyka ‘żyto’, drewniasty ‘drewniany’, czarnośny ‘czarny’, głuporny ‘głupi, słuchcić ‘słuchać’, luboszyć ‘lubić, kochać’, ośmdra, osiemdra ‘osiem’. Inny zabieg mający utajnić znaczenie wyrazu polega na dołączaniu do struktury wyrazu cząstek maskujących – poprzedzanie sylabami sztucznymi, takimi jak bi-, by-, np. bico ‘co’, bytam ‘tam’, biu ‘u’ (podobnie jest w żargonie złodziejskim, co nazywa się kminą pojmowaną). W żargonie ochweśnickim, podobnie jak w językach złodziejskich czy gwarze więziennej, środki językowe podporządkowane są takiemu kodowaniu informacji, aby była ona dostępna tylko dla osób wybranych.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-12-30
Co to znaczy przedstryjec lub przedstryjek?
Żadnej z tych form nie udało nam się odnaleźć w słownikach, wiadomo jednak, że w XVI wieku na określenie relacji pokrewieństwa pra- pojawiały się określenia z przedrostkiem przed-, np.: przedbaba – ‘prababka’, przedwnuk – ‘prawnuk’, przedciotka – ‘siostra prababki’. Skoro stryj, stryjek to ‘brat ojca’, możemy zatem przypuszczać, iż przedstryjek to ‘prastryjek, brat dziadka’.
Joanna Przyklenk
Znaczenie2005-12-27
Co to jest ładun?
Ładun to dawna nazwa ładunku do strzelby, naboju, ładunku armatniego (zob. S.B. Linde Słownik języka polskiego).
Mirosława Siuciak
Znaczenie2005-12-22
Interesuje mnie znaczenie słowa żółwica (nie chodzi o zwierzę).
Słowo, o które Pani pyta, było używane do połowy XVII wieku i miało kilka wariantów fonetycznych, takich jak zełwa, zełwica, złew oraz zołwa, zołwica i żełw, żełwica, żołwica, oznaczających siostrę męża, dziś nazywaną szwagierką. Formy zełw oraz złew używane były w znaczeniu ‘żona syna, synowa’ (por. A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego, Mały słownik wyrazów zapomnianych pod red. F. Wysockiej, W. Kopaliński Słownik mitów i tradycji kultury).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-12-20
Co to jest olstro?
Olstro jest dawnym określeniem futerału na broń palną, nazwą bliską brzmieniowo dolnoniemieckiemu holster oraz holenderskiemu i angielskiemu (za pośrednictwem języka holenderskiemu) holster o tym samym znaczeniu. Od drugiej połowy XVII wieku pojawia się pluralna forma olstra oznaczająca ‘dwie pochwy u siodła na parę pistoletów’ i z takim znaczeniem spotykamy ów wyraz w Pamiętnikach J. Ch. Paska: pistolety jedne za pasem, drugie w olstrach.
Joanna Przyklenk
Znaczenie2005-12-06
Jakie jest znaczenie czasowników rysować, ale nie dotyczące kreślenia na papierze, lecz występujące np. w kontekście: zrysuj rybę, jaką chcesz, z łuską włóż w kocioł?
Czasownika rysować używano niegdyś m.in. w znaczeniu ‘rysować rybę, szczupaka rozbierać’ (zob. S.B. Linde, Słownik języka polskiego, Lwów 1807-1814).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-15
Co znaczy słowo biennale i skąd się wzięło?
Biennale jest rzeczownikiem nieodmiennym w polszczyźnie, oznacza imprezę artystyczną (wystawę, festiwal) odbywającą się co dwa lata lub trwającą dwa lata. Wyraz ten wywodzi się z języka włoskiego, w którym kontynuuje łacińska formę biennalis pochodzącą od biennium o znaczeniu ‘okres dwuletni’. Biennium to kompozycja złożona z cząstki bi- w znaczeniu ‘dwa’ oraz elementu -ennium od annus ‘rok’ (zob. W. Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Grande dizionario della lingua Italiana S. Battaglia, Torino 1962).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-15
Zauważyłam od jakiegoś czasu manierę mówienia o kimś, kto zmarł, odszedł. Rozumiem, że takie określenie jest delikatniejsze, ale - o ile odchodzimy z tego świata wydaje mi się sensowne, to ktoś odszedł w znaczeniu zmarł, brzmi nienajlepiej. Jakie jest zdanie Poradni na ten temat?
Podała Pani przykład nie maniery językowej, lecz od dawna używanego eufemizmu, który ujawnia zaklętą w języku wiarę, że odchodzimy z tego świata do świata lepszego. Odejść jest tylko jednym z wielu eufemizmów, dzięki którym unika się mówienia wprost o śmierci. W Słowniku eufemizmów polskich Anny Dąbrowskiej naliczyłam ponad 140 różnego rodzaju określeń mających zastąpić takie drastyczne słowa, jak umrzeć czy śmierć, czyli wyrazy o przykrej treści, wyrazy budzące negatywne skojarzenia i uczucia. Są wśród nich zarówno określenia poetyckie, podniosłe, jak np. zgasnąć, zasnąć snem wiecznym, stanąć przed Bogiem, oddać duszę Bogu, przenieść się na łono Abrahama, jak i mniej delikatne, potoczne, takie jak wyzionąć ducha, przenieść się na tamten świat, pójść do piachu, odwalić kitę, przekręcić się. W dawnej polszczyźnie używano także określeń zamknąć oczy, dokonać żywota itp.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-08
Proszę o wyjaśnienie znaczenia słowa rogóż. Czy słowo rogóż pochodzi od słowa rogoża (w dopełniaczu lm)?
Interesujące Panią słowo jest rodzaju żeńskiego i ma formę rogoża i znaczenie ‘mata pleciona z sitowia, łyka lub innych łodyg roślinnych’. Rogoża jest też terminem botanicznym, oznacza pałkę, roślinę z rodziny rogożowatych, charakteryzującą się grubymi, płożącymi się kłączami i drobnymi kwiatami zebranymi w gęste kolby; owocem jest orzeszek; rośnie w pobliżu zbiorników wodnych i na bagnach na całej kuli ziemskiej, tworząc często gęste zarośla (zob. Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka). Forma rogóż jest dopełniaczem liczby mnogiej wyrazu rogoża.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-04
W jaki sposób w języku potocznym używa się zwrotu egzystencjalista? Doszukałam się tylko fachowego wytłumaczenia tego słowa oraz zwrotu egzystencjalizm, ale nie o takie znaczenie mi chodzi. Z góry dziękuję.
Rzeczownik egzystencjalista użyty potocznie może mieć zabarwienie ironiczne. Takie określenie wskazuje, iż dana osoba – w przekonaniu używającego tego wyrazu – przesadnie zajmuje się sprawami ludzkiej egzystencji, problemami i dylematami jednostki ludzkiej. Jej postawa, nieraz pełna lęku i pesymizmu, może sprawiać wrażenie nieco nieprzystosowanej do codziennej rzeczywistości.
Joanna Przyklenk
Znaczenie2005-11-04
Co dawniej oznaczał wyraz przerazić?
Czasownik przerazić znaczył dawniej ‘przeszyć, przebić na wylot, przeniknąć’ (Zob. Słownik języka polskiego PAN pod red. W. Doroszewskiego).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-11-04
Jakie jest dawne znaczenie słowa grzeczny?
Przymiotnik grzeczny miał w dawnej polszczyźnie kilka znaczeń: 1) ‘odpowiedni, stosowny, nadający się’, np. [król] grzecznych pachołków do piechoty potrzebuje (z prozy Sienkiewicza); 2) ‘znaczny, pokaźny, spory’, np. Dorobił się grzecznej fortuny (z prozy Kaczkowskiego); 3) ‘wyborny, doskonały; przystojny, piękny’, np. Blisko dziesięć tysięcy ludzi (...) stoi, najgrzeczniejszej jazdy i piechoty (z Potopu Sienkiewicza). (Zob. Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2005-10-28
Proszę o podanie znaczenia przydomku Chrobry, a także czy ma jeszcze inne znaczenia we współczesnej polszczyźnie.
Chrobry to słowo wczesnej staropolszczyzny o znaczeniu ‘dzielny’, ale od XV wieku używane najczęściej jako przydomek króla Bolesława I, a sporadycznie tylko występujące samodzielnie jako ‘śmiały; wielkiego serca’. Od XI do XV wieku ma postać chabry z dysymilacją pierwszego r (napis nagrobny w katedrze gnieźnieńskiej brzmi Chabry). Proces dysymilacji zachodził, by przeszkodzić zlaniu się dwu identycznych lub prawie identycznych dźwięków (dźwięków łac. dissimilis ‘niepodobny’). Dysymilacja działała nie tylko na bezpośrednio ze sobą sąsiadujące głoski, ale też na bardziej odległe, powodując zanik identycznej spółgłoski lub jej wymianę na inną, dalszą artykulacyjnie od poprzedniej, np.: Tartry → Tatry; Charbry → Chabry. Prasłowiański źródłosłów opisywanego leksemu to najprawdopodobniej *xorbъrъ. O początkowym, powszechnym użyciu wyrazu świadczą nazwy miejscowe: Chroberz (1153, Małopolska), Chrobrza (1380, Kujawy), Chrobrzany (1337, Małopolska). Od staropolskich form chrobry / chrober derywatem jest dawne słowo chrobrny, wtórnie chrąbrny, skąd w końcu krnąbrny (A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego). We współczesnych słownikach języka polskiego słowo chrobry o znaczeniu ‘dzielny, odważny, śmiały, mężny, bohaterski, waleczny’, np. chrobry wojownik, rycerz, naród, chrobre serce, jest uznawane za dawne, książkowe, dziś nie używane na co dzień, występujące jedynie w literaturze (zob. Słownik języka polskiego PWN pod red. W. Doroszewskiego, Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka).
Joanna Przyklenk
Znaczenie2005-10-27
Szanowni Państwo, czy zdanie W pewnych okolicznościach można przeprowadzić przesłuchanie bez obecności prawnika jest prawidłowe? Czy pod nieobecność prawnika ma to samo znaczenie? Dziękuję za odpowiedz.
Nie widzę niczego niepoprawnego zarówno w zwrocie bez obecności prawnika, jak i w zwrocie pod nieobecność prawnika. Sądzę, że oba użycia są poprawne. Jest jednak subtelna różnica semantyczna w ich użyciu. Otóż zwrot bez obecności prawnika sugeruje pewne zamierzone działanie odgórne, a zatem sąd decyduje, że prawnik nie musi przychodzić w pewnych okolicznościach na przesłuchanie. Natomiast zdanie W pewnych okolicznościach można przeprowadzić przesłuchanie pod nieobecność prawnika, znaczy tyle, że jeśli prawnik z jakichś przyczyn się nie wstawi, to i tak można przeprowadzić przesłuchanie.
Katarzyna Sujkowska-Sobisz
Znaczenie2005-10-27
Czy użycie spójnika a we fragmencie zdania zatajenie informacji podczas przesłuchania a późniejsze powołanie się na nie podczas rozprawy jest błędem? Dziękuję za odpowiedź.
Spójnik a zazwyczaj przeciwstawia treści zdania lub zdań (np. Taki mały, a już potrafi ładnie malować. Inteligentna, a taka naiwna), ale może także je łączyć (np. Wielki a wspaniały triumf rodaków. Cztery a trzy to siedem). W tym drugim użyciu pojawia się rzadko, co nie znaczy, że jest to użycie błędne. W zdaniu zatajenie informacji podczas przesłuchania a późniejsze powołanie się na nie podczas rozprawy, spójnik a łączy treści, a zatem jest ekwiwalentem spójnika i. Jest to więc użycie poprawne, choć obecnie oceniane jako przestarzałe (por. Wielki słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 2004, s. 1.).
Katarzyna Sujkowska-Sobisz
Znaczenie2005-10-27
Dzień dobry, czy rozmowa bez świadków to rozmowa poufna czy prywatna? A może należy tu użyć innego określenia? Dziękuję, Magda
Rozmowy prywatne i poufne mogą być prowadzone przez większą ilość osób. Definicyjną cechą poufności czy prywatności jest ich tematyka. Rozmowa poufna dotyczy spraw intymnych, ściśle osobistych. Natomiast rozmowa prywatna to rozmowa związana ze sprawami osobistymi. Kolokwialnie można powiedzieć, że rozmowa poufna jest bardziej osobista, niż prywatna. Natomiast rozmowa bez świadków, to rozmowa w cztery oczy czy z angielska rozmowa face to face.
Katarzyna Sujkowska-Sobisz
Znaczenie2005-10-25
Czy słowo psychol ma jakikolwiek związek z określeniem choroby psychicznej oraz czy występuje ono w słownikach, jeśli tak, to w jakich. Czy jest określeniem z zakresu poprawnej polszczyzny, czy też określeniem powiedzmy wulgarnym, rynsztokowym czy też slangowym? Z poważaniem, G.T., Lublin
Rzeczownik psychol można znaleźć np. w Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN pod red. S. Dubisza (Warszawa 2003). Wyraz ów jest opatrzony dwoma kwalifikatorami: potoczny i pogardliwy przed definicją ‘osoba chora psychicznie lub swoim zachowaniem sprawiająca takie wrażenie’, mamy tu zatem do czynienia ze słowem o nacechowaniu emocjonalnym, które w wypowiedziach oficjalnych jest zdecydowanie niestosowne przez swą potoczność. Trudno jednak nazwać to określenie wulgarnym czy rynsztokowym, nie należy także pewnie do żadnego slangu.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164