Najczęściej zadawane pytania (225) Ortografia (583) Interpunkcja (191) Wymowa (69) Znaczenie (260) Etymologia (302) Historia języka (24) Składnia (333) Słowotwórstwo (135) Odmiana (328) Frazeologia (131) Poprawność komunikacyjna (189) Nazwy własne (430) Wyrazy obce (89) Grzeczność językowa (40) Różne (162) Wszystkie tematy (3266)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Etymologia2004-12-26
Jaka jest etymologia słów cały i całować?
Wyrazy cały oraz całować w dziedzinie etymologii mają ze sobą wiele wspólnego. Zacznijmy od rodzimego słowa cały pochodzącego od praindoeuropejskiej formy *koi-l-u-s, która pozostaje w ścisłym związku z takimi wyrazami jak gockie hails (‘zdrowy’), ang. health (‘zdrowie’) czy szwedzkie hälsa (‘zdrowie, szczęście’). Od cały wywodzą się czasowniki caleć (‘wychodzić cało z niebezpieczeństwa’) oraz calić (‘ochraniać, zachować w całości’), które dziś używamy z prefiksami: ocaleć, scalić. Cały stał się także podstawą dla drugiego z interesujących nas słów, czyli całować (XV wiek). Wyraz ten początkowo niósł znaczenie ‘pozdrawiać, tzn. życzyć (komuś) zdrowia przy powitaniu lub pożegnaniu’. Warto również podkreślić, że przy takim pozdrawianiu dotykano się ustami na znak akceptacji. Ów zwyczaj życzenia zdrowia przy powitaniu to typowy obrzęd rzymski, Grecy bowiem życzyli sobie radości.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-12-16
Czy wyraz ceduła ma coś wspólnego z cedować?
Wyrazy są podobne, ale tylko pozornie, nie mają bowiem wspólnego źródłosłowu. Cedować, jak pisałam w innej odpowiedzi, wywodzi się od łacińskiego czasownika cēdere ‘ustępować’, ceduła natomiast pochodzi od późnołacińskiego rzeczownika cedula (także scedula, schedula) o znaczeniu ‘tabliczka drewniana, na której zapisywano ostrym narzędziem ważne informacje’ (zob. Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki). Wyraz ten był znany w polszczyźnie już od 1. połowy XVI wieku w znaczeniu ‘tabliczka drewniana do pisania; zapis, kwit, zobowiązanie na piśmie, testament’, należy także do słownictwa innych języków – por. włosko-łacińskie cedula, hiszpańskie cédula (o dekrecie królewskim), ang. schedule (zob. A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego). Rzeczownik ceduła miał dawniej znaczenia ‘zlecenie na piśmie’, a także ‘dopisek w liście umieszczony po podpisie’, wyszły one jednak z użycia. Współcześnie wyraz ten używany jest w trzech znaczeniach 1) ‘publikowany codziennie urzędowy wykaz kursów walut, dewiz i papierów procentowych lub cen towarów będących przedmiotem transakcji giełdowych’, 2) ‘wykaz przesyłek, towarów itp. przyjętych do przewozu określonym środkiem transportu’ oraz 3) ‘raport dzienny z odbytego kursu tramwaju lub pociągu, zawierający wykaz sprzedanych biletów’ (zob. Słownik języka polskiego PWN pod red. M. Szymczaka, Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-13
Skąd się wzięła i co znaczy nazwa własna Szydłowiec?
Nazwa Szydłowiec jest znana od początku XV wieku. Utworzona została od nazwy pobliskiej miejscowości Szydłów za pomocą przyrostka słowotwórczego -ec. Nazwę Szydłów z kolei, udokumentowaną od XIII wieku, utworzono za pomocą przyrostka dzierżawczego -ow od nazwy osobowej Szydło, co oznacza, że założycielem lub pierwotnym właścicielem osady Szydłów był człowiek noszący przezwisko Szydło. Przezwisko to pochodzi od wyrazu pospolitego szydło oznaczającego ‘narzędzie do nakłuwania, przekłuwania twardego materiału (zwykle skóry); także: gruba igła do szycia twardego materiału’, a zatem człowiek ów mógł być np. szewcem (por. M. Malec Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-13
Jakie jest pochodzenie nazwy Morze Bałtyckie?
Nazwa ta jest notowana od XI wieku jedynie w wersji łacińskiej, dopiero w XV wieku pojawia się polska nazwa Bałytyk, a w wieku XVIII Morze Bałtyckie. Jak podaje M. Malec w Słowniku etymologicznym nazw geograficznych Polski etymologia tej nazwy nie jest do dziś wyjaśniona, a na ten temat istnieje kilka hipotez. Hipoteza słowiańska objaśnia, że wyraz Bałtyk pochodzi od prasłowiańskiego rzeczownika *bolto oznaczającego nizinną przestrzeń, zwykle pokrytą wodą stojącą, bagno, moczary’ (por. późniejszą formę błoto). Hipoteza bałtycka mówi, że nazwa tego morza powiązana jest z litewskim przymiotnikiem báltas ‘biały’. Zwolennicy hipotezy łacińskiej wiążą pochodzenie wyrazu Bałtyk z rzeczownikiem balteus ‘pas; przenośnie: cieśnina’. Istnieje także hipoteza germańska, która wywodzi nazwę od nazwy cieśniny Bełt (germańskie bälte, belti ‘pas, przepaska’).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-13
Jaka jest etymologia słowa Polska?
Z punktu widzenia historycznego rzeczownik będący nazwą naszego kraju jest przymiotnikiem rodzaju żeńskiego utworzonym od rzeczownika pole (prasłowiańskie *polje). Nazwa pokazuje, że to właśnie pola stanowiły dominujący element krajobrazu na terenach nad Wartą i Gopłem, zamieszkałych przez naszych odległych przodków (zwanych z tego powodu jako plemię Polanami ‘mieszkańcami pól’) zajmujących się uprawą roli. Nazwa Polska była początkowo używana w zestawieniu ziemia polska w znaczeniu ‘ziemia polna’, z czasem jednak nabrała charakteru nazwy własnej (‘krainy Polan’) – Ziemia Polska określać zaczęła ziemie znajdujące się pod władzą Piastów. Na kolejnym etapie rozwoju tej nazwy nastąpiła redukcja członu Ziemia oraz zmiana gramatycznego charakteru przymiotnikowego członu Polska, który zaczęto traktować jak rzeczownik. Nazwa Polska stała się nazwą całego państwa w XI wieku (zob. K. Długosz-Kurczabowa Nowy słownik etymologiczny języka polskiego, M. Malec Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-13
Jaka jest etymologia słowa bielizna?
Rzeczownik bielizna znany w polszczyźnie od XIV wieku i pochodzący od przymiotnika biały początkowo miał szeroki zakres stosowania, oznaczał bowiem pierwotnie ‘to, co jest białe; biel; białość; rzeczy białe’, a więc (jak czytamy w Słowniku języka polskiego S.B. Lindego wydanym w katach 1807-1814) np. futerko z białych wiewiórek, popielic, miazgę drzewną (bielizna na drzewie – XVI wiek), białą plamę, cętkę, bliznę (bieliznami pokropiony), małe rybki o białym mięsie (Karp, karaś, lin i inne bielizny są w mięsie miałkie..., Przez bieliznę atoli zwyczajnie rozumie się sam drób ryb, małe rybki, jak płotki...), biały osad w alkoholu (Odjąć trzeba od gorzałki bieliznę...) oraz białe przedmioty z tkaniny, jak np. ubranie wierzchnie (Ujrzałem widmo przy sobie, najbladsze w białej bieliźnie...) czy biały obrus (Dziewczę na śnieżnej bieliźnie zostawiło mu pustelniczy posiłek...). W przypadku omawianego rzeczownika dokonało się zwężenie (specjalizacja) znaczenia: od 2. połowy XVIII wieku bielizna zaczęła być stopniowo używana w znaczeniu ‘powleczenie na pościel’ oraz ‘odzież spodnia’, aby w naszych czasach – kiedy bielizna bywa często kolorowa – zupełnie czasem zatracić związek z podstawowym przymiotnikiem biały (zob. A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego, K. Długosz-Kurczabowa Nowy słownik etymologiczny języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-12
Skąd pochodzi wyraz kamasz?
Słowo kamasze (o znaczeniu ‘sukienne okrycie, nakładane na półbuciki, chroniące nogi od zimna’) wywodzi się z dawnego niemieckiego rzeczownika kamasche. Wyraz ten dotarł do języka niemieckiego najprawdopodobniej z arabskiego gadāmasī (w znaczeniu ‘skóra z miasta Gadames w Trypolisie’) poprzez język hiszpański – guadamaci (w znaczeniu ‘tłoczona skóra’), a bezpośrednio przez starą formę francuską gamache (w znaczeniu ‘kamasze’). Interesujący nas wyraz w czasach napoleońskich był również nazwą typowych skórzanych trzewików wojskowych używanych przez piechotę pruską i austriacką z wkładanymi na nie płóciennymi getrami. Z takiego sensu powstał regionalny zwrot – oddać (kogoś) w kamasze, czyli ‘oddać (kogoś) do wojska’ (por. A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego).
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-12-11
Jaka jest etymologia słowa kozik?
Wyraz kozik w znaczeniu ‘spiczasty nożyk do obdzierania skóry (z zabitych zwierząt)’ pojawia się w XV wieku i występuje do XVIII stulecia, by potem oznaczać ‘lichy nożyk chłopski’. Zdaniem A. Bańkowskiego jest to mazowieckie słowo wprowadzone do literatury przez Mikołaja Reja. Takiej proweniencji omawianego rzeczownika dowodzi m.in. często występująca na Mazowszu nazwa miejscowa Koziki (XVI w.). Etymologia wyrazu kozik jest niejasna. Można tu wskazywać na źródłosłów niemiecki, jednakże pojawiają się wśród badaczy koncepcje potwierdzające rodzimy charakter słowa. Na przykład Aleksander Brückner wiąże ten leksem z rzeczownikiem koza. Nie został również w ustaleniach etymologicznych wykluczony związek kozika ze staropolskim wyrazem koża, który w okresie XV-XVI wieku (a dziś szczątkowo w gwarach) oznaczał ‘skórę zwierzęcia (z sierścią)’. Pochodzenie słowa koża wiązane jest z *kozja, czyli ‘skórą kozią’, a potem wyraz ten zyskał szersze znaczenie – ‘skóra zwierzęcia’. Warto dodać, iż A. Bańkowski (Etymologiczny słownik języka polskiego) stawia hipotezę, że kozik pierwotnie miał postać kożyk, która to forma jest z kolei rezultatem skrócenia pierwotnego wyrażenia – kożny nożyk.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-12-11
Jaka jest etymologia słowa trzewik?
Rzeczownik trzewik – ‘but z cholewką, sznurowany’ – należy do wyrazów rodzimych, ogólnosłowiańskich (por. czes. střevic, słow. črevic, ros. czeriewik itd.). Stanowi kontynuację prasłowiańskiej formacji *červьjь, formacji pochodnej od *červo, czyli ‘brzuch, trzewia’. Niewykluczone jest także pokrewieństwo omawianego wyrazu z pie. *(s)ker- ‘skóra’. W staropolszczyźnie spotykamy się z wyrazem trzewic, którego formant -ic bywał zastępowany przez -ik (np. guzic i guzik), bowiem obydwa występowały w funkcji zdrabniającej.
Joanna Przyklenk
Etymologia2004-12-11
Jakie jest pochodzenie wyrazu cedować?
Czasownik cedować oznaczający ‘przekazywać swoje prawa do czegoś lub jakieś obowiązki innej osobie albo instytucji’ pochodzi od czasownika cēdere ‘ustępować’. Jest w polszczyźnie XVI-wiecznym zapożyczeniem łacińskim, znanym również w wielu językach europejskich. W wieku XIX było używane także na wzór niemieckiego zedieren i francuskiego céder (por. Wielki słownik wyrazów obcych PWN pod red. M. Bańki, A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jakie jest pochodzenie dolnośląskich nazw miejscowych Nowa Ruda i Bardo Śląskie?
Nowa Ruda to nazwa notowana od XIV wieku jako Neurode. Według słownika Nazwy miast Polski K. Rymuta nazwa wskazywała na teren wykarczowany. Nazwa Bardo pochodzi od zapomnianego dziś wyrazu bardo ‘wzgórze’.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jaka jest etymologia nazwy Wałbrzych?
Wałbrzych jest notowany od XIV wieku w postaci niemieckiej Waldenberc lub Waldenburgk. Pochodzi od niem. Wald ‘las’ i Berg ‘góra’ (później skojarzono to z Burg ‘zamek’). Nazwa wyjściowa w gwarowej wymowie niemieckiej ulegała coraz większym przekształceniom aż do form Walmbrich i Walbrich, z których w XIX wieku powstała spolszczona nazwa Wałbrzych.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Skąd mamy w polszczyźnie wyraz prysznic?
Prysznic to eponim, czyli wyraz pochodzący od nazwy własnej – nazwiska wynalazcy tego urządzenia, Vincenza Priessnittza, który był twórcą nowoczesnego wodolecznictwa (zob. W. Kopaliński Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Skąd się wzięły nazwy Trzebnica i Trzciniec?
Trzebnica pochodzi od czasownika trzebić ‘karczować (las)’ z przyrostkiem –nica. Pierwotnie oznaczała osadę powstałą na miejscu wykarczowanego lasu. Trzciniec to nazwa utworzona od rzeczownika trzcina za pomocą przyrostka -ec.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jaka jest etymologia słowa chuć?
Chuć (podobnie jak pokrewne do niego chęć) pochodzi od prasłowiańskiej formy *xutь, a w polszczyźnie jest bohemizmem, czyli wyrazem pochodzenia czeskiego (por. czeskie chut’ ‘smak, posmak, apetyt, chęć’, choćby w wyrażeniu dobrou chut’ ‘smacznego’, a także przymiotnik chutný ‘smaczny, apetyczny’). Chuć od XV do XVII wieku używane było jako słowo neutralne znaczeniowo, oznaczające ‘smak, apetyt, chęć’ (por. u M. Reja z chucią znosić ‘znosić chętnie’, z chuci ‘chętnie’). Znaczenie pejoratywne ‘zmysłowe pożądanie, żądza’ pojawiło się w XVIII-XIX wieku, kiedy to – jak pisze A. Brückner – chuć »ograniczono do złej chęci« (por. A. Bańkowski Etymologiczny słownik języka polskiego, A. Brückner Słownik etymologiczny języka polskiego).
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jakie jest pochodzenie nazwy Oława?
Oława, utworzona za pomocą przyrostka -awa, jest zaliczana do grupy nazw wodnych z indoeuropejskim rdzeniem *el-, *ol- o znaczeniu ‘płynąć, ciec’. Nazwa miasta pochodzi od nazwy rzeki.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jaka jest etymologia wyrazu żądza?
Żądza pochodzi od prasłowiańskiego czasownika *žędati ‘pragnąć’, który tworzył także pochodny rzeczownik *žęžda ‘żądza, pragnienie’ (oba w znaczeniu neutralnym). Dawne neutralne znaczenie polskiego rzeczownika żądza ‘to, czego ktoś żąda od innych, żądanie’ zaświadczone jest jeszcze np. w pismach historycznych A. Naruszewicza z końca XVIII wieku, por.: Wypełnił Gniewomir żądzę królewską i z całym ludem swoim sakrament przyjął. Źródła literackie Słownika języka polskiego PAN pod red. W. Doroszewskiego wskazują, że degradacja znaczeniowa (pogorszenie znaczenia) tego rzeczownika dokonywała się od połowy XIX wieku, kiedy to wyraz żądza zaczyna być używany w znaczeniu o nacechowaniu negatywnym ‘pożądanie zmysłowe’ (por. np. zwierzęca żądza). Znaczenie nieseksualne, choć także z odcieniem pejoratywnym, zachowują (notowane przez słowniki jako książkowe) połączenia typu żądza czegoś (władzy, bogactwa, przygód, sławy) w znaczeniu ‘silne, gwałtowne pragnienie czego’.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jakie jest pochodzenie nazwy miejscowej Oleśnica na Dolnym Śląsku?
Oleśnica, o pierwotnym brzmieniu Olesznica, pochodzi od wyrazu olcha, czyli nazwy krzewu lub drzewa, do którego dodano przyrostek -nica.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Skąd się wzięła nazwa Żmigród?
Nazwa Żmigród w XII wieku brzmiała Zwnigrod, w czym etymolodzy dopatrują się staropolskiego czasownika zwnieć ‘dzwonić, dźwięczeć’. Jak pisze Maria Malec (w Słowniku etymologicznym nazw geograficznych Polski), nazwa ta mogła określać gród obronny, w którym dzwoniono na wypadek zagrożenia przez wrogów. Jako że zbitka spółgłosek zwn była zbyt trudna do wymówienia, uległa przekształceniu na zm, a następnie - w wyniku skojarzenia nazwy z wyrazem żmija – kolejnej zmianie na żm.
Katarzyna Wyrwas
Etymologia2004-12-09
Jaka jest etymologia nazwy Ślęża?
Ślęża jest nazwą utworzoną prawdopodobnie od prasłowiańskiego rdzenia *slęg- oznaczającego ‘wilgotny, mokry’.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164