Najczęściej zadawane pytania (227) Ortografia (588) Interpunkcja (198) Wymowa (69) Znaczenie (262) Etymologia (304) Historia języka (25) Składnia (336) Słowotwórstwo (138) Odmiana (331) Frazeologia (132) Poprawność komunikacyjna (190) Nazwy własne (435) Wyrazy obce (90) Grzeczność językowa (40) Różne (164) Wszystkie tematy (3302)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Znaczenie2015-03-15
Zastanawiam się nad słowem stricte, a dokładniej nad jego zastosowaniem. Kiedy używamy tego słowa? Co ono oznacza?

Stricte to łaciński przysłówek o znaczeniu ‘ściśle, dokładnie’. Używa się go w tych samych celach jak polskiego odpowiednika, lecz w innych typach tekstów: raczej w tekstach naukowych, oficjalnych, niepotocznych.
Definicje tego wyrazu można znaleźć w „Słowniku języka polskiego PWN” i „Słowniku wyrazów obcych”.
W „Korpusie języka polskiego PWN” są m.in. następujące zastosowania:
Pojmowano ją jako dziedzinę stricte pomocniczą, żeby nie powiedzieć - artystycznie marginalną.
To są problemy stricte polityczne - pole przetargów i kompromisów oraz subiektywnych i aksjologicznych wyborów.
Podstawą wyboru broni z przedstawionego spektrum były wymagania stricte wojskowe i techniczne.
Jest to więc stricte bioekologiczna dziedzina wiedzy o dużych implikacjach praktycznych...
[...] przeprowadził rewizję swoich wcześniejszych poglądów i nadał im charakter sensu stricte socjologiczny.
To już jest manifest stricte polityczny.
Może nie jest to surowiec stricte roślinny, aczkolwiek kiedyś na pewno był roślinnym...

Katarzyna Wyrwas

Ortografia2015-03-15
Kwestia, którą chcę poruszyć, dotyczy pisowni wyrażeń typu powiat jarociński, gmina Krotoszyn, województwo wielkopolskie itp. Wiem, iż Państwo otrzymywali już pytania w tej sprawie, lecz autorzy tych listów – jak sądzę – nie przedstawili swoich wątpliwości zbyt precyzyjnie.
Wiadomo, że przytoczone przeze mnie wyrażenia przede wszystkim są nazwami okręgów administracyjnych, a te, zgodnie z normą ortograficzną, należy zapisywać małymi literami. Chodzi mi jednak o pewne niuanse.
Otóż w naszym języku tego rodzaju wyrażenia używane są również jako nazwy organów administracji samorządowej. Na przykład zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem najczęściej organem prowadzącym szkołę jest gmina, powiat lub województwo. Ponadto jednostki samorządu terytorialnego zawierają pomiędzy sobą różne porozumienia i umowy. Czy w takiej sytuacji nie należałoby używać przy ich zapisie wielkich liter?
Podsumowując, oczywiste jest, że w wypowiedziach typu Przyjechali goście z gminy Milicz. Wydarzyło się to w powiecie jarocińskim użyjemy małych liter przy zapisie wyrazów gmina, powiat jarociński. Zastanawiam się jednak (i dzielę te wątpliwości z całą armią polskich samorządowców), czy w zdaniach Organem prowadzącym szkołę jest Powiat Jarociński. Umowa została podpisana pomiędzy Gminą Milicz a Województwem Wielkopolskim nie należałoby używać wielkich liter, traktując te nazwy jako indywidualne?
Nie ma według mnie podstaw do rozumienia wymienianych wyrażeń jako nazw własnych. W cytowanych zdaniach wyrażenia powiat jarociński czy gmina Milicz mamy do czynienia z pewnym skrótem, pominięciem – elipsą wyrażenia: władze powiatu, władze gminy. Nie widzę uzasadnienia dla personifikacji jednostek samorządowych.
Aldona Skudrzyk

Znaczenie2015-03-15
Czy poprawnie po polsku można powiedzieć 12 pierwszych miejsc?
Można powiedzieć, że 12 pierwszych miejsc zajmują..., jeżeli lista jest bardzo długa. :-)
Katarzyna Wyrwas

Ortografia2015-03-15
Czy poprawny jest skrót EŚW oznaczający Europę Środkowo-Wschodnią?
Pod względem ortograficznym nie można mu niczego zarzucić: jest skonstruowany i zapisany zgodnie zasadami tworzenia skrótowców i zasadami pisowni polskiej. Litery ś używa się w polskich skrótowcach, por. MOŚZNiL (Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa), ŚTM (Śląskie Towarzystwo Marketingowe.
Skrótowiec EŚW może być co najwyżej nieczytelny, np. dla osoby, która go nie zna, albo też trudny do rozszyfrowania bez kontekstu, dlatego też używając go w tekście, musimy zadbać, by przy pierwszym użyciu wskazać wyraźne, jaką nazwę rozwiniętą zastępuje.
Katarzyna Wyrwas

Ortografia2015-03-15
Z nowym rokiem, nowym krokiem czy z Z Nowym Rokiem, nowym krokiem?
Rozróżnienie między Nowym Rokiem a nowym rokiem zdaje się stosunkowo proste. Zgodnie z definicją słownikową Nowy Rok to ‘dzień świąteczny, rozpoczynający rok kalendarzowy, przypadający w większości krajów 1 stycznia’ ( „Słownik języka polskiego PWN” , dlatego też uzasadnione jest zastosowanie wielkiej litery, podobnie jak w przypadku Bożego Narodzenia, Wielkanocy czy Bożego Ciała (por. zasada 18.13 o pisowni nazw świąt i dni świątecznych w „Wielkim słowniku ortograficznym PWN”). W przytoczonym przysłowiu chodzi zaś o nowy rok – specyficzny okres (nie jeden dzień), który wiąże się z różnorodnymi postanowieniami i nadzieją na zmiany. Przy zapisywaniu tego powiedzenia należy więc użyć małej litery.
Maria Zając

Znaczenie2015-03-15
Wszystki cement czy wszystek cement czy cały cement?
Cały cement oraz wszystek cement są wyrażeniami poprawnymi. Wszystek, co podkreśla „Inny słownik języka polskiego” pod red. Mirosława Banko, jest formą używaną rzadziej, zastępowaną coraz chętniej przez zaimek cały, por. Wypiłem wszystko mleko // Wypiłem całe mleko.
Słowo wszystek jest zaimkiem przymiotnym nieokreślonym, które najczęściej stosuje się w liczbie mnogiej (por. wszyscy). Historycznie pochodzi od niezachowanego zaimka wesz ‘cały, każdy; występujący w pełnej liczbie, zupełny’ (W. Boryś „Słownik etymologiczny języka polskiego”). W języku książkowym można spotkać jeszcze dawne formy dopełniacza tego zaimka – wszech (por. ze wszech miar; ktoś, coś wszech czasów; pierwszy człon w złożeniach typu wszechobecny, wszechwładny, wszechstronny), celownika – wszem (wszem (i) wobec) oraz biernika – wsze (po wsze czasy).
Aleksandra Weber

Etymologia2015-03-15
Interesuje mnie etymologia słowa . Czy jest ono powiązane z francuskim ils sont i jeśli tak to kiedy po raz pierwszy zostało użyte w języku polskim? Czy zastąpiło inną formę czasownika być?
Czasownik być od zawsze miał w języku polskim nietypową odmianę, która polegała na istnieniu tematów supletywnych, tzn. różniących się pod względem fonetycznym (niezwiązanych pokrewieństwem etymologicznym, np. człowiek – ludzie, ja – mnie, dobry – lepszy, rok – lata). W odmianie tego czasownika w czasie teraźniejszym występuje temat jest- (jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście), natomiast w 3. os. l. mn. mamy temat supletywny s- ().
Jest to pozostałość po bardzo starym zjawisku, występującym już w prajęzyku (praindoeuropejskim), z którego wywodzi się większość współczesnych języków europejskich i niektóre języki południowo-zachodniej Azji. Dlatego też możemy zauważyć podobieństwa w postaci pewnych wyrazów oraz w ich odmianie. Przykładem jest właśnie odmiana czasownika być w czasie teraźniejszym z tematami supletywnymi: polskie jest – są, łacińskie est – sunt, francuskie il est – ils sont, niemieckie ist – sind.
Język polski, tak jak wszystkie języki słowiańskie, wywodzi się z prasłowiańskiego, w którym – tak jak w pozostałych grupach językowych powstałych po rozpadzie wspólnoty praindoeuropejskiej – występował supletywizm w odmianie czasownika być: *jestъ – sǫtъ. Cała odmiana tego czasownika została przejęta z prasłowiańszczyzny, dlatego ten supletywizm występuje w języku polskim od zawsze. Zmianie uległy jedynie końcówki fleksyjne.
Mirosława Siuciak

Etymologia2015-03-15
Jakie jest pochodzenie słowa psikus?
Słowniki etymologiczne podają, że zarówno psikus, jak i psota należą do wspólnej rodziny wyrazów rzeczownika pies. Genetycznie oba wspomniane słowa wywodzą się bezpośrednio od przymiotnika psi ‘to, co jest psie, właściwe psu, przypisywane psom’(W. Boryś „Słownik etymologiczny języka polskiego”). Wyraz psikus, w którym owo psi się zawiera, notowany jest już w XIX-wiecznym „Słowniku języka polskiego” Samuela Bogumiła Lindego i oznacza ‘psi figiel’, ‘psią sztuczkę’. Co ciekawe, w XVI wieku psikus zapisywany był w postaci dwóch wyrazów psi kus, które podlegały regularnej odmianie: dopełniacz psiego kusa, zamiast dzisiejszego psikusa, celownik psiemu kusowi, zamiast – psikusowi itd. Element kus w wyrazie psikus jest oboczną formą rzeczownika kęs. Pierwotny psi kęs, psi kąsek dosłownie odnosił się do ‘kawałka odgryzionego, odkąszonego przez psa’ (K. Długosz-Kurczabowa „Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego PWN, A. Brückner „Słownik etymologiczny języka polskiego”). Dawne zabarwienie negatywne związane z tym zwierzęciem widoczne jest również w innych wyrazach, m.in. psia pogoda ‘zła, deszczowa pogoda’, psi grzyb ‘niejadalny grzyb’, psie życie ’nędzne, podłe życie’, pieski ‘lichy, niegodziwy’.
Aleksandra Mól

Znaczenie2015-03-15
Mój syn w rozmowie ze mną powiedział, że został zdeprymowany przeze mnie. Zostać zdeprymowanym – czy to poprawna forma?
Czasownik zdeprymować jest dokonanym odpowiednikiem czasownika deprymować i oznacza ‘przygnębić, zniechęcić’ oraz ‘zawstydzić kogoś’ („Słownik języka polskiego PWN”). Ponieważ zdeprymować jest czasownikiem przechodnim, przybiera zarówno formy strony czynnej (zdeprymował), jak i biernej (został zdeprymowany), a nawet zwrotnej (zdeprymował się, czyli ‘zniechęcił się, zawstydził się’). Jeśli więc syn chciał w rozmowie przekazać, że przygnębiła, zniechęciła lub zawstydziła go Pani, mógł powiedzieć, że został przez Panią zdeprymowany, choć oczywiście naturalniej brzmiałoby, gdyby powiedział, że go Pani zdeprymowała, stronę bierną uznaje się bowiem za właściwą dla stylu oficjalnego, urzędowego. Tam, gdzie to możliwe, zaleca się użycie strony czynnej (por. hasło problemowe Czasownik w „Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN”).
Aleksandra Mól

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-03-15
Jaka będzie poprawna forma imienia Samantha w miejscowniku: Samanthie czy Samancie?
Odmiana imion polskich, spolszczonych oraz obcych zależy od ich rodzaju gramatycznego i brzmienia ostatniej głoski wyrazów, przypomina zaś wzory odmiany analogicznych rzeczowników pospolitych (por. hasło problemowe Imiona w „Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN”). Imię Samantha zakończone jest na samogłoskę -a, a więc zgodnie z polskimi zasadami odmiany obcych imion żeńskich powinno być odmieniane. W mianowniku żeńską końcówkę -a poprzedza zbitka -th-, która jednak w wymowie zbliżona jest do głoski [t]. W sytuacji, kiedy wygłosowe -a poprzedzone jest spółgłoską twardą t, odmiana wyrazu wygląda następująco:
M. Dorota
D. Doroty
C. Dorocie
B. Dorotę
Ms. Dorocie
N. Dorotą
W zasadach dołączonych do „Wielkiego słownika ortograficznego PWN” znajduje się analogiczny do imienia Samantha przykład – Martha, który w miejscowniku przybiera postać Marcie. Poprawną formą miejscownika dla Samantha będzie zatem forma Samancie. Poniżej przedstawiam pełną odmianę imienia Samantha:
M. Samantha
D. Samanthy
C. Samancie
B. Samanthę
Ms. Samancie
N. Samanthą

Aleksandra Mól
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2015-03-15
Chciałbym się dowiedzieć, czy nazwisko Ojdana jest odmienne, i jak powinno się je odmieniać, jeśli posługuje się nim mężczyzna?
Należy pamiętać, że wszystkie nazwiska męskie podlegają w języku polskim odpowiedniemu dla siebie wzorowi odmiany przez przypadki i liczby. Nazwiska zakończone na -a odmienia się, stosując dla nich identyczny wzorzec odmiany jak dla wyrazów pospolitych i imion o tym samym zakończeniu, np. rata, Anna. Poniżej przedstawiam odmianę nazwiska Ojdana:

M. Adam Ojdana, państwo Ojdanowie
D. Adama Ojdany, państwa Ojdanów
C. Adamowi Ojdanie, państwu Ojdanom
B. Adama Ojdanę, państwa Ojdanów
N. Adamem Ojdaną, państwem Ojdanami
Ms. Adamie Ojdanie, państwu Ojdanach

Mateusz Klaja
Etymologia2015-03-15
Jaka jest etymologia słowa zamek?
Wiesław Boryś w „Słowniku etymologicznym języka polskiego” odnotowuje dwojakie rozumienie leksemu zamek. Rzeczownik ten w znaczeniu ‘urządzenia do zamykania, zabezpieczania przed otwieraniem drzwi, skrzyń, mechanizmów’ jest znany od XIV wieku. Ta ogólnosłowiańska forma (por. czeskie zámek, rosyjskie zamók) wywodzi się z prasłowiańskiego rzeczownika odczasownikowego *zamkъkъ, który określa ‘to, co zamyka, zaciska’. Z kolei zamek w znaczeniu ‘obronnej siedziby pana feudalnego, ośrodka władzy’ jest formą zachodniosłowiańską (por. dolnołużyckie zamk, słowackie zámok). W polszczyźnie występuje od 1500 roku i jest kalką niemieckiego słowa Schloß, które funkcjonuje jako ‘urządzenie do zamykania drzwi, zamek’ oraz ‘zamek, pałac’. Wyraz zamek uznaje się homonim, ponieważ należy on do grupy wyrazów, które mają taki sam kształt zewnętrzny, jednak odrębne pochodzenie i niepowiązane ze sobą znaczenie, co podkreślają także formy odmiany: nie ma zamku ‘budowli’ – nie ma zamka ‘mechanizmu’.
Martyna Kula
Frazeologia2015-03-15
Staje dęba cisza - czy poprawnym będzie nazwanie tej figury personifikacją, czy jedynym pasującym określeniem jest animizacja?
Jednoznaczne przyporządkowanie zdania staje dęba cisza do zbioru personifikacji lub animizacji jest trudne. Na początku warto przyjrzeć się samemu związkowi frazeologicznemu – stawać dęba. Można w ten sposób powiedzieć o:
1. koniu – kiedy stoi na tylnych nogach,
2. człowieku – kiedy sprzeciwia się czemuś, stawia opór,
3. włosach – kiedy na głowie człowieka jeżą się komuś ze strachu, przerażenia.
Uznanie zdania staje dęba cisza za dany środek poetycki jest w tej sytuacji zależne od kontekstu. Jeżeli cisza staje dęba z takich samych powodów co koń (ze strachu lub chęci zdominowania człowieka) lub jeży się podobnie jak włosy – wtedy będzie to animizacja. Jeżeli zaś cisza buntuje się tak samo jak człowiek – wówczas mamy do czynienia z personifikacją. Proszę zatem uważnie przyjrzeć się całemu tekstowi, z którego podany cytat pochodzi i spróbować samodzielnie wybrać, jaka to figura poetycka.
Barbara Matuszczyk

Odmiana2015-03-15
Czy czasownik mieć można uznać za nieosobową formę czasownika niedokonanego?
Tak. Czasownik mieć to bezokolicznik, który obok bezosobników (zakończonych na -no, -to), gerundiów (-anie, -enie, -cie) oraz imiesłowów przysłówkowych (-łszy, -wszy, -ąc) zalicza się do form nieosobowych. Mieć jest czasownikiem jednoaspektowym – niedokonanym, nieposiadającym dokonanego odpowiednika. Takie czasowniki nazywamy imperfectiva tantum.
Barbara Matuszczyk

Frazeologia2015-03-15
Czy obie formy tych frazeologizmów są poprawne: jak biczem strzelił i jak z bicza strzelił?
Poprawna jest druga wersja – jak z bicza strzelił. Pierwsza forma – jak biczem strzelił – nie jest notowana w słownikach. W „Słowniku języka polskiego” pod red. Elżbiety Sobol podaje się jeszcze jeden wariant tego związku frazeologicznego: jak z bicza trzasł. „Inny słownik języka polskiego” pod red. Mirosława Bańki uzupełnia zbiór o formę jak z bicza trzasnął. Potwierdza to „Uniwersalny słownik języka polskiego” pod red. Stanisława Dubisza. Używamy tego frazeologizmu, kiedy chcemy powiedzieć, że coś minęło niespodziewanie lub dla podkreślenia, że ktoś zrobił coś bardzo szybko, w zaskakująco krótkim czasie.
Barbara Matuszczyk

Słowotwórstwo2015-03-11
Czy poprawna jest forma wychowywanie?
Formę wychowywanie uznać należy za poprawną. Jest to gerundium (rzeczownik odczasownikowy) utworzone od czasownika niedokonanego wychowywać (dokonany: wychować). Przy pomocy czasownika dokonanego wyraża się czynność, która została lub zostanie zakończona (np. napisać, zrobić itd.) Czasownik niedokonany (jak pisać, robić, itp.) nie zawiera natomiast informacji dotyczącej kompletności danej akcji (co oznacza, że czynność trwa). Stąd też jednoznacznie wynika, że – wzbudzające wątpliwości – wychowywanie oznacza długotrwały i niezakończony jeszcze proces kształtowania czyjejś postawy. Forma ta stosowana jest powszechnie, czego dowodem jest chociażby tytuł poradnika dla rodziców: „Wychowywanie chłopców” czy następująca konstrukcja zdaniowa: Prowadzenie domu i wychowywanie dzieci to przecież ciężka praca.
Maria Zając

Ortografia2015-03-11
Proszę o podanie prawidłowego zapisu: „Pieśń nad pieśniami” czy „Pieśń nad Pieśniami”?
Zgodnie z normą ortograficzną w języku polskim jedynie pierwszy człon tytułu dzieła lub jego części zapisujemy wielką literą, a jedynymi wyjątkami są „Pismo Święte”, „Stary Testament”, „Nowy Testament” oraz „Magna Charta Libertatum”. Jednak „Wielki słownik ortograficzny PWN” podaje odstępstwo od tej zasady. Zgodnie z regułą 73. tytuły ksiąg biblijnych możemy zapisywać wielkimi literami. W związku z tym za poprawny zapis należałoby uznać zarówno „Pieśń nad pieśniami”, jak i „Pieśń nad Pieśniami”.
Katarzyna Krulicka
Składnia2015-03-11
Mam takie pytanie: jak się mówi: wszyscy dostaniemy zawału serca czy wszyscy dostaniemy zawal serca?
Wątpliwości są związane z zagadnieniem rekcji czasownika, czyli połączenia tej części mowy z określonym przypadkiem gramatycznym. W języku polskim niektóre czasowniki mogą łączyć się z rzeczownikami w różnych przypadkach, co prowadzi do modyfikacji ich znaczenia. Tak dzieje się z przywołanym w pytaniu czasownikiem: dostać.
W połączeniu z biernikiem (kogo? co?) czasownik dostać oznacza otrzymanie czegoś materialnego, np. dostać prezent, natomiast z dopełniaczem (kogo? czego?) czasownik ten występuje w znaczeniu przenośnym, np. dostać kataru. Jedyną poprawną formą jest zatem wszyscy dostaniemy zawału serca.
Katarzyna Krulicka
Ortografia2015-03-11
Czy poprawne jest określenie mail, czy tylko e-mail?
„Słownik języka polskiego PWN” notuje jako poprawne hasła: e-mail, mail oraz mejl. Forma e-mail nacechowana jest bardziej oficjalnie, natomiast formy: mail oraz mejl są stosowane zwykle w komunikacji potocznej.
Katarzyna Krulicka

Ortografia2015-03-08
Powszechnie uważa się, że wyraz ważne z partykułą nie piszemy razem – nieważne. Czy ta sama zasada dotyczy zdania: Ludzie to nie ważne, a najważniejsze istoty na naszej planecie?
W przykładzie podanym przez Panią mamy do czynienia z wyraźnym przeciwstawieniem, a w takich wypadkach obowiązuje pisownia rozdzielna, np. niedobry (nie z przymiotnikami łącznie), ale nie dobry, lecz zły (zasada: http://sjp.pwn.pl/zasady/Przed-przymiotnikami-i-imieslowami-przymiotnikowymi;629531).
Katarzyna Wyrwas


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166