Najczęściej zadawane pytania (227) Ortografia (590) Interpunkcja (198) Wymowa (69) Znaczenie (263) Etymologia (305) Historia języka (26) Składnia (336) Słowotwórstwo (139) Odmiana (332) Frazeologia (133) Poprawność komunikacyjna (190) Nazwy własne (436) Wyrazy obce (90) Grzeczność językowa (40) Różne (164) Wszystkie tematy (3311)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Frazeologia2008-08-05
Czy można powiedzieć wpadł mu pomysł?
Związków frazeologicznych używa się w pełnym brzmieniu, w całości, nie zaś we fragmentach. Pełny skład interesującego nas związku wygląda następująco: komuś wpadł pomysł do głowy.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-08-05
Moja córeczka ma na imię Anna. Mam problem z odmianą tego imienia.
Anna, dla Anii?
Jaka jest zasada pisania końcówki Ani czy Anii?
Przede wszystkim należy rozróżnić dwie formy imienia: pełną Anna i zdrobniałą Ania.
Z odmianą Anna nie powinno być problemu, ale na wszelki wypadek podam formy: liczba pojedyncza – D. Anny, C. Annie, B. Annę, N. (z) Anną, Ms. (o) Annie, W. Anno! – liczba mnoga: M. Anny, D. Ann, C. Annom, B. Anny, N. (z) Annami, Ms. (o) Annach, W. Anny!
Problem może sprawiać zdrobniała forma tego imienia, która powstała na gruncie polskim. Istnieje jednak zasada (reguła 21 pisowni polskiej), że rzeczowniki, a w tym także nazwy własne zakończone na ~ia mogąc mieć zakończenie ~ii lub -i. To, czy używamy jednego bądź drugiego zakończenia, zależy od dwóch czynników: 1) od poczucia rodzimości czy obcości wyrazu oraz 2) od wymowy postaci mianownika. W wyrazach obcych w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku dominuje zakończenie ~ii (np. Danii, manii, agonii, ironii itp.), w wyrazach pochodzenia rodzimego natomiast używamy jednego i (np. Ani, dłoni, Ewuni, skoczni). Wspomniana zasada mówi, że jeśli -ia występuje po n, to piszemy -ni w wyrazach, których zakończenie wymawiamy w mianowniku jako [-ńa], np. dyni, jaskini, pustyni, babuni, Gdyni, bieżni, uczelni, w tych zaś wyrazach, których zakończenie wymawiamy jako [-ńja], piszemy -nii, np. harmonii, linii, opinii, Kalifornii.
Ostatecznie więc zdrobnienie Ania, które jest wymawiane w mianowniku jako [ańa], odmieniać powinno się następująco: liczba pojedyncza – M. Ania, D. Ani, C. Ani, B. Anię, N. (z) Anią, Ms. (o) Ani, W. Aniu! – liczba mnoga: M. Anie, D. , C. Aniom, B. Anie, N. (z) Aniami, Ms. (o) Aniach, W. Anie!
Katarzyna Wyrwas
Interpunkcja2008-08-05
W jakich sytuacjach stosuje się przecinek przed słowem czyli?
Przed spójnikiem czyli stawiamy przecinek zawsze – zarówno w zdaniach pojedynczych, jak i w zdaniach złożonych. W zdaniach pojedynczych czyli jako spójnik synonimiczny wprowadza wyjaśnienie lub uściślenie słowa poprzedzającego, np. Był zamiłowanym globtroterem, czyli podróżnikiem (zob. reguła 377 pisowni polskiej). W zdaniach złożonych, zwanych współrzędnymi włącznymi lub synonimicznymi, stawiamy przecinek pomiędzy dwoma zdaniami składowymi połączonymi spójnikiem czyli, a także przed innymi spójnikami synonimicznymi (wyjaśniającymi), takimi jak to jest, to znaczy, innymi słowy, np. Wyjeżdżam do Japonii, czyli Kraju Kwitnącej Wiśni. Rzeczowniki w języku polskim mają deklinację, to znaczy odmieniają się przez przypadki (zob. reguła 370).
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2008-08-05
Co to znaczy terminalnie chory?
Człowiek chory terminalnie to ktoś, dla kogo medycyna nic już zrobić nie może, to człowiek w ostatnim stadium śmiertelnej choroby. W medycynie używa się także określenia stan terminalny. Przymiotnik terminalny jest pochodzenia angielskiego (ostatecznie jednak łacińskiego: od przymiotnika terminalis, a ten od rzeczownika terminus ‘granica’). W angielszczyźnie przymiotnik terminal oznacza ‘taki, który powoduje śmierć, kończy się śmiercią, zbliża do śmierci; śmiertelny’ (The American Heritage Dictionary); prowadzący ostatecznie do śmierci’, ‘zbliżający do śmierci lub kończący sie śmiercią’, ‘będący w ostatnim stadium śmiertelnej choroby’ (Merriam-Webster Dictionary). Widać więc, że określenie nieuleczalnie chory ma zakres szerszy od określenia chory terminalnie.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-08-01
Czy nazwisko Ziobro w końcu sie odmienia czy nie? Jedni odmianiają, inni nie odmieniają.
Wszystkie nazwiska oraz imiona, które można dopasować do jakiegoś wzorca odmiany, są obowiązkowo odmienne, szczególnie zaś nazwiska i imiona rodzime, polskie.
Zakończone na -o nazwisko posła z PiS-u powinno się odmieniać według deklinacji nijakiej jak wyrazy pospolite typu żebro, lustro, wiadro. Formy są następujące: D. Ziobry, C. Ziobrze, B. Ziobrę, N. (z) Ziobrą, Ms. (o) Ziobrze.
Istnieje jednak w polszczyźnie również zwyczaj przyzwalający na nieodmienianie nazwisk zakończonmych na -o typu Bieńko, Bako, Bańko, w związku z tym formy nieodmienione są w tym wypadku także akceptowane.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-07-31
Jaki jest przymiotnik od nazwy Kędzierzyn-Koźle?
Przymiotnik od nazwy tego miasta brzmi kędzierzyński.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2008-07-31
Jak piszemy: nienajgorszy czy nie najgorszy? Nie z przymiotnikami pisze się przecież razem.
Owszem, partykułę przeczącą nie z przymiotnikami w stopniu równym piszemy łącznie, np. niedrogi, niedobry, niemiły, niepolski itp. (zob. reguła 167), jednak z przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym obowiązuje pisownia rozdzielna (zob. reguła 178): nie gorzej, nie najgorzej; nie gorszy, nie najgorszy; nie łatwiejszy, nie najłatwiejszy; nie łatwiej, nie najłatwiej itp.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-31
Ostatnio w reklamie usłyszałam takie słowa: skóra różni się u mężczyzn i kobiet. Nie umiem powiedzieć co, ale coś mi tu nie brzmi.
Czasownik różnić się powinien budować zdania o konstrukcji np. takiej: ktoś/coś różni się od kogoś/czegoś czymś, np. Człowiek różni się od małpy poziomem inteligencji. W polszczyźnie nie mamy połączenia !coś różni się u kogoś. Zdanie z reklamy poprawnie zbudowane mogłoby wyglądać następująco: Skóra mężczyzn różni się od skóry kobiet.
Katarzyna Wyrwas
Znaczenie2008-07-30
Co znaczy słowo inkomodować?
Inkomodować to 'sprawiać kłopot, niewygodę, przeszkadzać; trudzić' (zob. W. Kopaliński Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych). Wyraz ten został przejęty za łacińskim czasownikiem incommodare o tym samym znaczeniu, pochodzącym od incommodus 'niewygodny, niemiły'. Czasownik inkomodować jest już wyrazem przestarzałym, współcześnie w polszczyźnie nieużywanym.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-07-30
Jak jest poprawnie: zawody odbywają się w Polanicy Zdrój czy w Polanicy Zdroju?
Człon Zdrój występujący jako drugi w wielu nazwach miejscowości uzdrowiskowch jest obowiązkowo odmienny. Zwykle nazwy tych miejscowości są tak zbudowane, że pierwszy człon występuje w liczbie pojedynczej (np. Krynica-Zdrój, Rabka-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, ), niekiedy tylko człon pierwszy ma forme liczby mnogiej (jak np. w nazwach Duszniki-Zdrój, Goczałkowice-Zdrój). W nazwach dwuczłonowych odmieniają się oba człony, tyle że każdy z nich we właściwy sobie sposób, np w nazwie Długopole-Zdrój człon Długopole odmienia się według deklinacji nijakiej, człon Zdrój natomiast przybiera zgodnie ze swym rodzajem gramatycznym końcówki deklinacji męskiej, Iwonicz ma odmianę męską, a Polanica - żeńską. Dlatego też odmieniamy nazwę uzdrowiska następująco: M. Polanica-Zdrój, D. Polanicy-Zdroju, C. Polanicy-Zdrojowi, B. Polanicę-Zdrój, N. Polanicą-Zdrojem, Ms. Polanicy-Zdroju, W. Polanico-Zdroju!
Na koniec warto podkreślić także ortograficzny aspekt zagadnienia związanego z członem Zdrój: według najnowszych ustaleń Rady Języka Polskiego, ujętych już w wydaniu 2. Wielkiego słownika ortograficznego PWN pod red. E. Polańskiego (zob. reguła 184) z łącznikiem piszemy wieloelementowe (rzeczownikowe) nazwy miejscowe, które wspólnie nazywają jednostkę administracyjną lub/i geograficzną (miejscowość lub jej część).
Katarzyna Wyrwas
Interpunkcja2008-07-29
Czy stawiamy przecinek przed wyrazem tudzież?
Przed spójnikiem tudzież nie stawia się przecinka. Łączy on współrzędne części zdania i zdania współrzędne; jest synonimiczny względem spójników i, oraz, por. np. Byliśmy w Krakowie tudzież w Wieliczce. (zob. Słownik języka polskiego PWN).
Katarzyna Wyrwas

Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-07-29
Czy można odmieniać imię Andrew?
Imię to w formie zapisanej kończy się na spółgłoskę, mogłoby się zatem wydawać, że łatwo włączyć je do deklinacji męskiej i odmieniać jak inne męskie imiona (jak np. podobnie zakończone Lew). Tymczasem odmianę utrudnia nam wymowa [endrju], która sprawia, że zakończenie nie pozwala nam przyporządkować tego imienia do żadnego wzorca odmiany. Imię to - jako jedno z nielicznych - jest na gruncie polskim nieodmienne.
Katarzyna Wyrwas
Składnia2008-07-28
Czy poprawnie jest mówić złożyć podziękowania dla pomysłodawców?
Połączenie złożyć podziękowania to po prostu dłuższa wersja prostszego określenia podziękować. Ale dziękują zwykli ludzie, osoby urzędowe zaś podziękowania składają - tak się mówi oficjalnie.
W całym tym zamieszaniu rzadko kto zauważa, że czasownik (po)dziękować łączy się z rzeczownikiem w celowniku, można więc jedynie (po)dziękować komuś (tu: pomysłodawcom). We współczesnym języku jednak celownik jest coraz rzadszym gościem, a doszło nawet i do tego, ze niektóre formy celownika dziwią, zaskakują, są podejrzewane o bycie niepoprawnymi, jak np. formy (przyglądam się) dobru, złu, biuru i inne. Zamiast form celownika używane bywają połączenia dopełniacza z przyimkiem dla, które mają ten walor, że dodatkowo dzięki obecności owego dla wywołują pozytywne skojarzenia związane z dawaniem czegoś (por. kwiaty dla matki = 'kwiaty, które dajemy matce'). Podobne uwagi czyniłam pewnie niegdyś w związku z czasownikiem dedykować w dziale Składnia.
Powinniśmy używać formy (po)dziękować pomysłodawcom lub złożyć podziękowania pomysłodawcom.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-07-28
Jak się odmienia nazwę Wolbrom?
Nazwę tego miasta odmianiamy następująco: D. Wolbromia, C. Wolbromiowi, B. Wolbrom, N. Wolbromiem, MsW. Wolbromiu.
Katarzyna Wyrwas
Ortografia2008-07-24
Proszę o pomoc. Potrzebuję poprawnie użyć skrótów:
os. Bohaterów II W. Św. (drugiej wojny światowej)
os. ks. J. Popiełuszki
os. Powstanców W-wy
os. Lotników Wlkp.

Są to nazwy, jakie będą umieszczone na tabliczkach z nazwą osiedli w Poznaniu.
Nie ma powodu, żeby stosować skróty na tabliczkach (oszczędność miejsca niewielka), nazwy są wtedy znacznie mniej eleganckie.
Poprawne zapisy:
os. Bohaterów II Wojny Światowej
os. ks. J. Popiełuszki
os. Powstańców Warszawy
os. Lotników Wielkopolskich
.
Aldona Skudrzyk
Słowotwórstwo2008-07-24
Mam wątpliwość, czy można używać w słowa doposażyć. W wielu słownikach go po prostu nie ma. W życiu pojawia się w wielu pismach i sprawozdaniach np. doposażono oddział szpitala; doposażono policjantów; doposażono 100 szkół.
Faktycznie, w większości słowników, także historycznych, nie ma czasownika doposażyć. Jest jednak w Praktycznym słowniku współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej, odnotowano także czasownik doposażyć w nowszych słownikach ortograficznych (PWN z 1999, 2003). Mamy tu jeszcze jeden dowód na to, że słowniki języka polskiego nie ogarniają całego zasobu słownego. Rzecz o tyle ciekawa, że znaczenie czasownika doposażyć jest bardzo czytelne nawet bez kontekstu. Oczywiście dalekie jest od źródłowego wyrazu posag, ale nawiązuje do odnotowanego w słownikach i powszechnie znanego czasownika wyposażyć ‘zaopatrywać w coś, zwykle w przedmioty niezbędne do prawidłowego funkcjonowania, do wykonywania czegoś’. Przedrostek do- ma znaczenie ‘wykonanie czynności dodatkowej, uzupełniającej’ (dolać, doczytać, dosypać), tak więc doposażyć znaczy ‘wyposażyć dodatkowo, uzupełnić wyposażenie’. Podstawą słowotwórczą jest zatem czasownik wyposażyć. Czy są jakieś inne czasowniki utworzone w analogiczny sposób jak doposażyć? Do takich zaliczyć można: dobudowaćwybudować dodatkowo’, dobarwićzabarwić jeszcze raz’, dobudzić ‘z trudem zbudzić, obudzić (czynność budzenia była wcześniejsza)’, dociąćwyciąć do końca, do określonego miejsca’, dodrukowaćwydrukować dodatkowo’, dogotowaćugotować dodatkową ilość’ itd. (podkreślałam czasowniki będące bazą słowotwórczą). Jak wynika z zaproponowanej tu analizy słowotwórczej, kwestionowanie poprawności wyrazu doposażyć byłoby bezzasadne, zwłaszcza że czasownik jest w powszechnym użyciu.
UWAGA: w Praktycznym słowniku współczesnej polszczyzny pod red. H. Zgółkowej analiza słowotwórcza jest inna niż podana wyżej. Autor hasła wywodzi doposażyć od posażyć.
Krystyna Kleszczowa
Wymowa2008-07-24
Jak powinno się wymawiać słowo podstawka?
Z pewnością nie można tego wyrazu wymówić tak, jak się go pisze, czyli ortograficznie – jest to nie tylko trudne, ale i niezgodne z polską fonetyką. W wyrazie tym mamy do czynienia ze zbitką spółgłoskową [dst]. Pierwsza spółgłoska z tej grupy – [d] – jest wprawdzie dźwięczna, ale skoro następna – [s] – jest bezdźwięczna, narządy mowy już nieco wcześniej przygotowują się do jej wymówienia: wiązadła głosowe rozsuwają się i [d] zostaje pozbawione dźwięczności, zmieniając się w [t]. Zjawisko to nazywa się w fonetyce upodobnieniem (do następującej głoski) pod względem dźwięczności. Opisany mechanizm wymowy to ponadto upodobnienie o charakterze wstecznym, ponieważ „działa do tyłu” (tu: od [s] do [d]). W efekcie otrzymujemy słowo wymówione jako [potstafka], w którym pod koniec pojawia się jeszcze jedno upodobnienie tego samego typu: pod wpływem bezdźwięcznego [k] wymawiamy już nie [w], lecz [f].
To jednak nie koniec kłopotów z wymową rzeczownika podstawka. Omówiliśmy dotychczas wymowę tzw. staranną, w wolnym tempie, tymczasem w szybszej, wymowie w wyrazie tym dokonuje się jeszcze jedna przemiana fonetyczna, którą jest upodobnienie głoski [t] pod względem sposobu artykulacji do [s]. Głoska [t] jest spółgłoską zwartą, wymawianą dzięki krótkiemu dotknięciu przodem języka do górnych zębów, spółgłoska [s] natomiast jest wymawiana tak, że przód języka zbliża się do górnych zębów, tworząc szczelinę. W wyrazie podstawka wymawianym jako [potstafka] po zwartym [t] mamy zatem szczelinowe [s], a po nim ponownie zwarte [t] – w szybszym tempie mowy nie jest to połączenie łatwe, wygodne dla mówiącego, dlatego też potocznie słyszy się zwykle wymowę [pocstafka], w której pod wpływem następującego szczelinowego [s] zwarte [t] zmienia się w zwarto-szczelinowe [c]. Cała ta grupa spółgłosek nadal ma wymowę opierającą się na ruchu przodu języka w okolicach górnych zębów, cała grupa nadal również składa się w trzech spółgłosek.
Zwracam tu uwagę na ilość, ponieważ przy szybkiej, niestarannej wymowie pojawia się wersja ![poctafka] (zob. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego), którą uznaje się za niepoprawną, nadmiernie upraszczającą, po prostu zniekształcającą ów wyraz.
Niby małe słowo, a ile do opowiadania :-).
Katarzyna Wyrwas
Wyrazy obce2008-07-23
Która forma jest poprawna: probiotyk czy prebiotyk?
Istnieje Polskie Towarzystwo Probiotyczne i Prebiotyczne, a także International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics, nie może być zatem wątpliwości, że istnieją zarówno probiotyki, jak i prebiotyki, choć definicję probiotyków odszukać łatwiej.
Wielki słownik wyrazów obcych pod red. M. Bańko podaje definicję wyrazu probiotyk (od pro- ‘dla’ + gr. biōtiós ‘życiowy’) ‘żywe bakterie niezbędne do prawidłowego funkcjonowania układu trawiennego; także produkt spożywczy, zwłaszcza jogurt, zawierający takie bakterie’. Jak podaje Merriam-Webster Dictionary, angielski probiotic funkcjonuje od 1951 roku i został utworzony na podobieństwo antybiotyku, w angielszczyźnie ponadto probiotykiem nazywana jest także bakteria przeznaczona do sporządzania preparatu probiotycznego (zob. artykuł w Wikipedii).
Z kolei prebiotykami nazywa się nieulegające trawieniu substancje stymulujące rozwój prawidłowej flory jelit, które w przewodzie pokarmowym człowieka współdziałają z probiotykami (zob. artykuł w Wikipedii).
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2008-07-22
Jaka powinna być właściwa odmiana imienia Geoffrey i nazwiska Angelline (w liczbie mnogiej). Bardzo proszę o odpowiedź na pytanie, czy poniższe zdanie jest poprawne pod względem językowym: Opowiadał o Helenie, Geoffrey’u i służącej Angelline’ów.
Imię Geoffrey powinno się odmieniać jak Disney, co oznacza, że końcówki odmiany dopisujemy bez apostrofu, jako że na końcu obu nazw własnych nie ma głosek niemych: y jest wymawiane jak [j]. Formy są następujące – liczba pojedyncza: DB. Geoffreya, C. Geoffreyowi, N. Geoffreyem, MsW. Geoffreyu; liczba mnoga: MW. Geoffreyowie, DB. Geoffreyów, C. Geoffreyom, N.Geoffreyami, Ms.Geoffreyach.
Nazwisko Angelline ma na końcu nieme (niewymawiane) e, w związku z czym końcówki odmiany dopisujemy po apostrofie. W miejscowniku lp. apostrofu nie używamy. Oto formy: liczba pojedyncza: DB. Angelline’a, C. Angelline’owi, N. Angelline’em, MsW. Angellinie; liczba mnoga: MW. Angelline’owie, DB. Angelline’ów, C. Angelline’om, N.Angelline’ami, Ms.Angelline’ach.
Katarzyna Wyrwas
Frazeologia2008-07-22
Usłyszałem od znajomego, że zostawił kogoś samopas. Czy nie powinno się mówić puścić samopas?
Przysłówek samopas, w słownikach kwalifikowany jako wyraz książkowy, jest współcześnie coraz rzadziej używany i dlatego może wzbudzać wątpliwości, również frazeologiczne. W najstarszych słownikach definiowany był jako „sam osobno się pasący” (S. B. Linde, Słownik języka polskiego, Lwów 1807-1814); „pasąc się sam, bez pasterza” (Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, W. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1915).
Powiem od razu, że poprawny jest zarówno związek zostawić kogoś samopas, jak i puścić samopas, każdy z nich zaś odwołuje się do innego znaczenia interesującego nas przysłówka.
Najnowsze słowniki (Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz) podają definicje: a) ‘bez dozoru, bez opieki’ z wyrażeniami włóczyć się, błąkać się samopas; zostawić coś, kogoś samopas oraz b) ‘w pojedynkę, oddzielnie’ z przykładem puścić się samopas w drogę.
Słownik frazeologiczny języka polskiego Stanisława Skorupki notuje połączenia błąkać się, chadzać, chodzić, iść, poruszać się, włóczyć się, wałęsać się samopas w znaczeniu ‘oddzielnie, luzem’ z przykładem z prozy S. Żeromskiego: Lubiła błąkać się samopas po ulicach. W słowniku tym znajdziemy także połączenie puszczać, puścić, zostawić kogo, co samopas w znaczeniu ‘bez dozoru, opieki, bez kierowania’ z przykładem z noweli W. Sieroszewskiego: Nie mógł zostawić samopas statku. Najmniejsze niedbalstwo mogło spowodować rozbicie.
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166