Najczęściej zadawane pytania (227) Ortografia (590) Interpunkcja (198) Wymowa (69) Znaczenie (263) Etymologia (305) Historia języka (26) Składnia (336) Słowotwórstwo (139) Odmiana (332) Frazeologia (133) Poprawność komunikacyjna (190) Nazwy własne (436) Wyrazy obce (90) Grzeczność językowa (40) Różne (164) Wszystkie tematy (3311)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-05-20
Chciałabym się dowiedzieć, jaka jest poprawna odmiana nazwiska Bęben.
Nazwiska identyczne z wyrazami pospolitymi, np. Kozioł, Jastrząb, odmieniamy zwykle (bo są wyjątki) dwojako:
1) tak jak identyczne wyrazy pospolite, to znaczy: Kozła, Kozłowi. Kozłem, Koźle, Jastrzębia, Jastrzębiowi, Jastrzębiem, Jastrzębiu;
2) w sposób specyficzny, pomijając większość oboczności, jakie zachodzą w wyrazach pospolitych, a więc: Kozioła, Koziołowi, Jastrząba, Jastrząbowi itd.
W związku z tym nazwisko Bęben możemy odmieniać następująco: DB. Bębna, C. Bębnowi, N. Bębnem, Ms. Bębnie lub DB. Bębena, C. Bębenowi, N. Bębenem, Ms. Bębenie.
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-04-23
Czy imię Sylwia w celowniku powinno być napisane Sylwi czy Sylwii?
Poprawny zapis to Sylwii.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-04-22
Czy w przypadku miejscowości Dzierążnia poprawna jest forma przymiotnikowa dzierąski (używana przez lokalną społeczność) czy dzierążeński?
W Polsce istnieją dwie wsie o tej nazwie: w gminie Działoszyce (województwo świętokrzyskie) oraz w gminie Krynice (województwo lubelskie). Pytanie – jak wnioskuję – dotyczy pierwszej.
Od wielu nazw miejscowych tworzy się więcej niż jeden przymiotnik, najczęściej są to pary: przymiotnik lokalny oraz oficjalny (zwykle występujący w pismach urzędowych), a więc takie, jak: proszowskiproszowicki, dzierąskidzierążeński. Charakterystyczne jest to, że formy lokalne przymiotników powstają zwykle od nazw skróconych.
A teraz niespodzianki. Źródła, którymi dysponuję, podają, że przymiotnikiem oficjalnym od tej nazwy miałby być dzierążniański, choć z treści pytania wynika, że taki nie jest chyba w Dzierążni znany. Z kolei na Lubelszczyźnie znajduje się wieś Huta Dzierążyńska, osiem lat temu przemianowana z Dzierążeńskiej.
Wnioski: od nazwy Dzierążnia można utworzyć kilka przymiotników: dzierążniański, dzierążeński, dzierążyński i dzierąski. Wszystkie są poprawne, ale że jest to być może nadmierne bogactwo, proponuję w rozmowie z mieszkańcami wsi używać formy lokalnej (ciekawe, czy spotyka się też wymowę gwarową [dzieroski]), w piśmie – dzierążeński.
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-04-06
Nazwa miejscowości: Darłówek, dopełniacz liczby pojedynczej Darłówka. Nazwa miejscowości: Darłówko. Jak będzie brzmiał dopełniacz w liczbie pojedynczej?
Nazwa Darłówek odmienia się według deklinacji męskiej, a nazwa Darłówko (dzielnica Darłowa) przyjmuje końcówki rodzaju nijakiego, tak się jednak składa, że w obu przypadkach w dopełniaczu liczby pojedynczej występuje końcówka -a. Więcej – większość form odmiany (oprócz biernika, który jest równy mianownikowi, oraz wołacza, który brzmi odpowiednio: Darłówek - Darłówku, Darłówko - Darłówko) jest jednakowa! Jak odróżnić obie nazwy? Trzeba znaleźć inny sposób niż różnice w odmianie. Proszę pomyśleć, że jest w Polsce wiele miejscowości, których nazwy nawet w formie podstawowej są jednakowe, np. Zalesie (ponad 80 miejscowości) czy Zagórze (ponad 30 nazw).
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-04-02
Który przymiotnik od wyrazu Zabrze jest poprawny - zabrski czy zabrzański?
Ze słowotwórczego punktu widzenia oba wyrazy są utworzone poprawnie. Forma zabrski jest starsza, coraz rzadziej spotykana, bo stopniowo wypierana przez przymiotnik zabrzański, który jest łatwiejszy do wymówienia i nie ma oboczności głoskowych
(znalazłam aż 11.438 stron internetowych, na których wystąpił zabrzański, a tylko 787 stron z zabrskim!). Używanie przyrostka -ski powoduje zatarcie, naruszenie oryginalnej postaci tematu rzeczownika, od którego przymiotnik powstał, co może powodować problemy w komunikacji, dlatego w nazwach miejscowych zamiast wywołującego zmiany fonetyczne sufiksu stosowany bywa także rozszerzony wariant tego przyrostka: -ański. Argumenty gramatyczne przemawiają za stosowaniem nowszej wersji przymiotnika – zabrzański, językoznawcy także opowiadają się za tą formą.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-30
Jak powinienem zapisać: z Faber Maunsella, z Fabera Maunsella czy z Faber Maunsell’a (mianownik Faber Maunsell - nazwa firmy)?
Jeśli nazwa firmy jest dwuczłonowa i oba elementy są rzeczownikami współrzędnymi (tu może nawet są nazwiskami?), należy odmieniać oba wyrazy. Tym sposobem otrzymujemy formę z Fabera Maunsella. Apostrof jest niepotrzebny, bo wyraz kończy się na spółgłoskę, wpisując się tym samym w polską deklinację męską. Końcówkę odmiany w tym przypadku dołączamy bezpośrednio do oryginalnej postaci rzeczownika.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-19
Dlaczego odmieniamy Częstochowa – Częstochowie; Włoszczowa – Włoszczowie, natomiast np. Kolbuszowa – Kolbuszowej?
Nazwy miejscowe pochodzące od przymiotników utworzone za pomocą przyrostka dzierżawczego -owa najczęściej odmieniają się jak przymiotniki (Limanowa, Kolbuszowa), część z nich jednak przyjęła rzeczownikowy typ odmiany (Częstochowa, Włoszczowa) i mimo oczywistego podobieństwa do przymiotników, odmieniają się jak rzeczowniki żeńskie. Nie są znane powody tego podziału, nie tłumaczy go nawet czas pojawienia się danej nazwy w polszczyźnie, por. Częstochowa od XIII w., Limanowa od XV w., Kolbuszowa od początku XVI wieku (zob. M. Malec Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski). Istotnym czynnikiem jest zwyczaj społeczny praktykowany na danym terenie, który decyduje o określonych formach odmiany. Językoznawcy formułujący rozstrzygnięcia poprawnościowe (np. w słownikach) często odwołują się w takich przypadkach do tradycji lokalnej (pisanej i ustnej). Zob. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego, Jan Grzenia Słownik nazw własnych.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-18
Czy pisząc w latach PRL, dodajemy końcówkę u?
Po skrótowcach literowych w formach odmiany należy za pomocą łącznika dodać odpowiednią końcówkę, czyli zapisać trzeba w latach PRL-u.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-16
Jak powiedzieć Urząd miasta Zabrze czy Urząd miasta Zabrza?
Nazwa miasta w nazwie Urzędu Miasta może pozostać w mianowniku (Urząd Miasta Zabrze) i nie jest to uważane za błąd. Bardziej zgodna z regułami składniowymi polszczyzny byłaby jednak nazwa z dopełniaczową formą rzeczownika Zabrze, czyli Urząd Miasta Zabrza (por. Urząd Miasta Stołecznego Warszawy). Wszystkie wyrazy w tej nazwie instytucji piszemy wielką literą.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-15
Mówi się prezydent miasta Katowice czy prezydent miasta Katowic?
Problem ten stał się przedmiotem dyskusji podczas marcowego posiedzenia Komisji Kultury Języka PAN. Opinie na temat obu form są podzielone, toteż nie wydano w tej sprawie orzeczenia. Warto jednak wiedzieć, że w praktyce językowej zarysowuje się pewna prawidłowość: z mniej znanymi nazwami używa się głównie konstrukcji typu prezydent miasta Wyszogród, z nazwami bardziej znanymi częstszy jest typ prezydent miasta Szczecina. Moim zdaniem, skoro użycie wyrazu miasto w takich konstrukcjach jest zwykle zbędne, najrozsądniej używać konstrukcji prezydent Katowic, Zabrza, zaś urzędowa forma prezydent miasta Katowice, Zabrze ma sens tylko pod warunkiem, że pozwala wprowadzić nazwę w formie mianownikowej.
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-15
Jakie jest zdrobnienie od Przemysława – Przemek czy Przemyk?
Niewątpliwie Przemek, co potwierdza m.in. Słownik nazw własnych Jana Grzeni.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-10
Jak się nazywa mieszkanka Szczecinka?
Według Słownika nazw własnych Jana Grzeni jest to szczecinczanka, pisana oczywiście małą literą. Mieszkaniec tego miasta to szczecinczanin.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-06
Jaki będzie przymiotnik od miejscowości Września?
Według Nowego słownika poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego oraz Słownika nazw własnych Jana Grzeni od nazwy Września tworzy się przymiotnik wrzesiński (pisany oczywiście małą literą).
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-04
Czy konieczne jest odmienianie nazwisk? Podobno jest to jedynie zwyczajowe i nie ma potrzeby odmieniania nazwisk. Jaka forma jest prawidłowa (chodzi o pisma urzędowe): wzywam Panią Marię Wiśniewską czy Marię Wiśniewska?
Urzędowe sytuacje czasem wymuszają na nas (wyjątkowo!) zastosowanie formy mianownikowej nazwiska, jednak jest to niezgodne z gramatyką naszego języka, polszczyzna jest bowiem językiem fleksyjnym, a zatem nazwiska należy odmieniać! Prof. Irena Bajerowa opublikowała na ten temat artykuł zatytułowany (znamiennie!) Wstyd nie odmieniać nazwisk („Poradnik Językowy” 1998, nr 10, s. 51), który zamieszczamy na naszej stronie.
Poprawną formą jest oczywiście wzywam Panią Marię Wiśniewską.
Aldona Skudrzyk i Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-02
Która forma jest poprawna: Bieszczad czy Bieszczadów?
Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego uznaje obie formy za poprawne.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-02
Jak należy odmieniać nazwę firmy Turek? Czy prawidłowym sformułowaniem (celowo bez słowa firmy, np. ze względów stylistycznych) jest: ser z Turku czy z Turka?
Najlepiej używać formy z Turka, gdyż nazwy firm odmieniają się zwykle jak rzeczowniki żywotne, tzn. mają w dopełniaczu końcówkę -a, biernik zaś jest identyczny z dopełniaczem. Wyrażenie z Turku oznaczałoby ‘ser z miasta Turek’ (z możliwą dwuznacznością, gdyż Turku to miasto w Finlandii).
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-02
Jaka jest liczba pojedyncza od słowa sowieci. Jest to sowiet czy sowieta?
Przede wszystkim należałoby stosować zapis wielką literą. W liczbie pojedynczej formy mianownika brzmią Sowiet (mężczyzna) oraz Sowietka (kobieta), zob. Jan Grzenia Słownik nazw własnych.
Katarzyna Wyrwas
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-03-02
Obywatelką Maroka jest Marokanką, a jak nazywa się obywatelka Majorki?
Do nazwy Majorka dodać należy przyrostek tworzący męskie nazwy mieszkańców -anin, otrzymamy wtedy nazwę Majorkanin, podobna do Amerykanin i Korsykanin. Od nazwy męskiej tworzymy nazwę żeńską Majorkanka, analogiczną do Amerykanka, Korsykanka.
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-02-28
Jak powinno się mówić: Idę na zakupy do Reala czy Idę na zakupy do Realu (chodzi o hipermarket Real)?
Wyraz ten - w funkcji nazwy własnej - występuje w co najmniej dwu
znaczeniach, służąc jako nazwa hiszpańskich klubów sportowych (np. Real Madryt) oraz jako nazwa sieci hipermarketów. W pierwszym znaczeniu utworzymy formę do Realu, w drugim – do Reala.
Jan Grzenia
Nazwy własne (pisownia i odmiana)2004-02-24
Jak się odmienia nazwisko Kreja? Czy w dopełniaczu powinno być Krei czy Kreji?
Nazwiska zakończone na samogłoskę -a mają wzorzec odmiany identyczny jak wyrazy pospolite (zob. J. Grzenia Słownik nazw własnych, rozdział VIII), por. także nazwy miejscowe typu Zawoja, Złotoryja. Kolejne formy przypadków wyglądałyby następująco: lp. M. Kreja, D. Krei, C. Krei, B. Kreję, N. Kreją, Ms. Krei; lm. M. Krejowie, D. Krejów, C. Krejom, B. Krejów, N. Krejami, Ms. Krejach. W dopełniaczu, celowniku i miejscowniku lp. zwracają uwagę formy z tematem pozbawionym spółgłoski -j-, które kontynuują przyjęty od lat zwyczaj. Zwyczaj ten nie pozostaje jednak w zgodzie z wymową tych form, mówimy wszak [nadzieji], [zawoji], [kreji], nie oddaje także podziału na temat i końcówkę fleksyjną, temat powinien by się bowiem regularnie kończyć na -j-: nadziej-, Zawoj-, Krej-. Niektórzy językoznawcy i miłośnicy polszczyzny (jak Jan Miodek, Zygmunt Saloni czy Maciej Malinowski) postulują zatem wprowadzenie zmiany zasad ortograficznych (zob. np. Z. Saloni: O kodyfikacji polskiej ortografii – historia i współczesność. „Nauka” Kwartalnik PAN, 2005, nr 4 s. 71-96; M. Malinowski: (...) boby było lepiej. Kraków 2002, s. 75; P. Ferenc: Zakazane j. Z zagadnień fleksji onomastycznej. „Język Polski” LXXX (2000), z. 1-2, s. 148-149 i dopisek M. Kucały do tegoż artykułu, s. 149-150; Z. Saloni: O pisowni „nie” - i może o innych sprawach. „Poradnik Językowy” 2001, z. 7, s. 15-17.
Dodać należy, że najsłynniejszy nosiciel nazwiska Kreja, śp. prof. Bogusław Kreja, wybitny polski językoznawca, świadomie nie stosował się do przepisów i w przypadkach zależnych pisał ostentacyjnie Kreji. Przypomina o tym Z. Saloni, który dodaje jeszcze jeden przykład świadomego nierespektowania norm: «W reprezentacyjnym gmachu Uniwersytetu Opolskiego na ozdobnej tablicy datowanej 3.10.2001 przeczytałem wyryte w marmurze słowa, że został on „z inicjatywy i pod osobistym nadzorem rektora Stanisława Nicieji podniesiony z ruin”. Taka forma nazwiska znalazła się na tablicy na pewno na życzenie rektora Niciei» (Z. Saloni: O kodyfikacji..., op.cit.).
Katarzyna Wyrwas

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166