Najczęściej zadawane pytania (225) Ortografia (582) Interpunkcja (191) Wymowa (69) Znaczenie (260) Etymologia (302) Historia języka (24) Składnia (333) Słowotwórstwo (135) Odmiana (328) Frazeologia (131) Poprawność komunikacyjna (189) Nazwy własne (429) Wyrazy obce (89) Grzeczność językowa (40) Różne (162) Wszystkie tematy (3264)
w:
Uwaga! Można wybrać dział!
Odmiana2011-08-29
Które odmiany są poprawne?
1) Informację zdobyła dla państwa TVN24 (bo: telewizja TVN24 – r. żeński – forma używana przez dziennikarzy na antenie tej stacji);
2) Informację zdobył dla państwa TVN24 (bo: TVN – r. męski);
3) Informację zdobyło dla państwa TVN24 (bo: cztery – r. nijaki).
Sprawa jest o tyle trudna, że TVN to właściwie nie skrótowiec, gdyż nie ma rozwinięcia. A więc co?
Inny przykład:
1) PO znów obiecywała (bo: platforma – r. żeński);
2) PO znów obiecywało (bo: -o– r. nijaki).
Albo:
1) Na sanockiej PWSZ (bo: szkoła – r. żeński);
2) Na sanockim PWSZ-cie (bo: z – r. męski/nijaki).
Poruszony przez Pana problem dotyczy ustalenia rodzaju gramatycznego skrótowców, czyli wyrazów powstałych w wyniku skrócenia kilkuwyrazowych nazw instytucji, firm, urzędów itp. W tym przypadku, by określić rodzaj, możemy posłużyć się dwoma kryteriami. Po pierwsze, możemy w nazwie rozwiniętej wskazać wyraz nadrzędny (dla TVN będzie to telewizja, dla PO – platforma, a dla PWSZ – szkoła, a następnie nadać skrótowcowi jego cechy gramatyczne. Zgodnie z tą regułą wszystkie podane przez Pana skrótowce mają rodzaj żeński, a więc zdania oznaczone numerem 1 są poprawne. Istnieje jednak drugi sposób, gdy przy ustalaniu rodzaju bierzemy pod uwagę to, jak zakończony jest dany skrótowiec w wymowie. Na tej podstawie skrótowce zakończone na spółgłoskę (jak TVN i PWSZ) zaliczane są do rodzaju męskiego, z kolei zakończone na akcentowane -e, -i, -o, -u mają rodzaj nijaki i do tej grupy należy PO. Rodzaj nijaki może przysługiwać również skrótowcom zakończonym w wymowie na akcentowane -a (np. PTTK), natomiast żeński tym, które zakończone są na akcentowane (np. AGH) oraz nieakcentowane -a (np. FIFA). W związku z tym zdania numer 2 również są poprawne, jednak należy zaznaczyć, że w polszczyźnie starannej preferowany jest sposób pierwszy (zapewne dlatego na antenie TVN w odniesieniu do nazwy stacji słyszymy formy rodzaju żeńskiego). Gdy już zdecydujemy się na jedną z zasad ustalania rodzaju skrótowców, wskazane jest, byśmy stosowali ją konsekwentnie w ramach jednego tekstu. Pozostaje jeszcze problem, czy użycie rodzaju nijakiego wobec skrótowca TVN24 jest poprawne. Zaproponował Pan takie rozwiązanie, sugerując się obecnym tam członem 24 (dwadzieścia cztery), jednak jest on raczej podrzędnym elementem nazwy, stanowi wyłącznie jej uzupełnienie, dlatego też nie powinniśmy na tej podstawie decydować o rodzaju. Choć bowiem mamy tu do czynienia z zapisem rzeczownika dwadzieścia cztery, o kształcie wszystkich form fleksyjnych identycznym z M lp. liczebnika dwadzieścia cztery w rodzaju niemęskoosobowym, i choć istotnie możemy przypisać mu rodzaj nijaki (por. zdania: Można to zobaczyć na kanale o numerze dwadzieścia cztery; To dwadzieścia cztery to moja ulubiona liczba; Napisałem jedno duże dwadzieścia cztery), należy zauważyć, że jako część podanego skrótowca zachowuje się on trochę jak specjalne morfemy zwane postfiksami – pojawia się po końcówce fleksyjnej skrótowca, a sam takiej końcówki z racji swojej nieodmienności nie ma (por. Pokazywali to w TVN-ie24), a postfiks nie może decydować o rodzaju formy, która go przyłącza. Proszę też zauważyć, że pierwszy akcent owego skrótowca pada już na ostatnią sylabę członu TVN, co daje nam powód, by właśnie w nim upatrywać ważniejszy element całego skrótowca.
Korzystając z okazji, pozwolimy sobie jeszcze na krótką uwagę. Skrótowce zakończone literą Z wymawianą jako [zet] różnią się w zapisie od pozostałych i w zdaniu. Zamiast (na sanockim) *PWSZ-cie poprawnie powinniśmy napisać PWSZ-ecie.
Daria Sitko, Katarzyna Mazur
Etymologia2011-08-29
Chciałbym spytać o etymologię słowa człowiek?
Ciekawe uwagi na temat pochodzenia i możliwej drogi rozwoju wyrazu człowiek, obecnego w polszczyźnie już od XIV wieku, zamieszcza w Słowniku etymologicznym języka polskiego Wiesław Boryś. Autor podaje, że słowo to, znane – w swoich odmianach – tylko na obszarze słowiańskim, jest złożeniem dwóch innych, na których jednak samodzielne istnienie nie ma poświadczeń. W jednej z bardziej prawdopodobnych interpretacji przyjmuje się natomiast, że pierwszy człon omawianego rzeczownika (mającego w prasłowiańszczyźnie postać *čelověkъ, a następnie – po redukcji samogłoski w pierwszej sylabie – *čьlověkъ) łączyć trzeba z psł. čel’adь, używanym w znaczeniu ‘rodzina, ród, domownicy’, a także ‘służba’. Drugi człon (-věkъ) miałby z kolei być pokrewny z litewskim wyrazem vaĩkas, stosowanym na określenie dziecka, syna lub chłopca, a pierwotnie także każdego, kto należy do rodu. Na gruncie polskim człowiek bywał synonimem istoty ludzkiej oraz męża, mężczyzny, ale też sługi, poddanego, chłopa, niewolnika, a nawet upiora czy zjawy.
Katarzyna Mazur
Różne2011-08-29
Uprzejmie proszę o pomoc w poprawnym zapisaniu cytatu, którego chcielibyśmy użyć na zaproszeniu. Sam cytat brzmi:
„Język jego opowiadania, co więcej – istota jego wspomnień, tak jak są przekazywane dzisiaj, po dziesiątkach lat od opuszczenia tej ziemi, są bardzo niedyplomatyczne. Nie są to ani refleksje profesora, ani polityka, ani dyplomaty. Są to refleksje wrażliwego, czułego, przyjaznego ludziom i światu człowieka”.
Chcielibyśmy w nim napisać, kogo ten cytat dotyczy. Proszę o informację, czy poniższa wersja jest poprawna, a jeśli nie, to jak powinno być to ujęte:
„Język jego [Szewacha Weissa] opowiadania, co więcej – istota jego wspomnień, tak jak są przekazywane dzisiaj, po dziesiątkach lat od opuszczenia tej ziemi, są bardzo niedyplomatyczne. Nie są to ani refleksje profesora, ani polityka, ani dyplomaty. Są to refleksje wrażliwego, czułego, przyjaznego ludziom i światu człowieka”.
Proszę także o informację, czy cały cytat powinien być w cudzysłowie?
Zaproponowana przez Państwa wersja jest poprawna. Jeśli dany cytat musi być opatrzony komentarzem (lub dopiskiem) z racji swojej niejednoznaczności, umieszcza się taki komentarz w nawiasie kwadratowym wewnątrz przytaczanego fragmentu bezpośrednio po wyrażeniach, które wymagają uściślenia.
Całego cytatu nie trzeba natomiast koniecznie zapisywać w cudzysłowie – można zamiast tego zastosować wyróżnienie typograficzne, np. inny krój lub rozmiar czcionki niż dla pozostałej partii tekstu. Dodam tylko, że gdyby zdecydowali się Państwo cały cytat wprowadzić kursywą (i wtedy już tylko bez cudzysłowu), dopisek w nawiasie winien być złożony pismem prostym; a zatem albo: „Język jego [Szewacha Weissa] opowiadania, co więcej – istota jego wspomnień…”, albo: Język jego [Szewacha Weissa] opowiadania, co więcej – istota jego wspomnień… Życząc organizacyjnych sukcesów, pozdrawiam.
Katarzyna Mazur
Różne2011-08-29
Szukałem na to pytanie odpowiedzi, ale bezskutecznie. Czy można odmieniać pojedyncze słowa, które się cytuje (np. pojęcie wprowadzone w pracy naukowej, odniesienie do pewnej abstrakcji itp). Przykładowo: Obiektywne badania powinny stosować pojęcie „postępu”; z zachowaniem ostrożności. Czy: Badania powinny stosować pojęcie „postęp”; z zachowaniem wielkiej ostrożności.
Nie jestem pewna, czy do końca rozumiem Pańskie pytanie, ale postaram się naświetlić kilka kwestii związanych z przytaczaniem cudzych słów. Mam nadzieję, że w poniższych wywodach znajdzie Pan odpowiedź na swoje wątpliwości.
Jeśli cytujemy pewien fragment tekstu, powinniśmy go przytaczać w oryginalnym brzmieniu. Wszelkie nasze ingerencje – typu: opuszczenie lub dodanie jakiegoś słowa lub kilku słów, zmiana końcówki fleksyjnej, wytłuszczenia, pochylenia czy rozstrzelenia partii, które w tekście źródłowym były pisane normalną czcionką i ze standardowymi odstępami – winny zostać zawsze zaznaczone poprzez zastosowanie odpowiednich znaków interpunkcyjnych (np. wielokropka w nawiasie okrągłym jako informacji o opuszczeniu), a nieraz muszą być dodatkowo opatrzone stosownym komentarzem, ujętym w nawias kwadratowy.
Czasem bywa tak, że chcemy wpleść cytat w zdanie naszego tekstu, ale aby uniknąć błędu np. składniowego, musimy przynajmniej niektóre wyrazy przytaczanej partii odmienić. Nie jest to zabieg zbyt częsty, ale jednak stosuje się go. Wyobraźmy sobie, że chcemy w swoim wywodzie wykorzystać fragment z wieszcza: „Dziś piękność twą w całej ozdobie widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie”. Możemy go nieco przerobić na własne potrzeby, by zachować spójność wywodu: O Litwo! Mickiewicz „piękność twą w całej ozdobie widz[iał] i opis[ywał], bo tęskn[ił] po tobie”. Jak widać, nowe wykładniki wartości fleksyjnych umieszczamy w takiej sytuacji w nawiasach kwadratowych, a sam nawias składamy bez spacji poprzedzającej. Chociaż ja zdecydowanie polecałabym w takiej sytuacji przeredagowanie powstającej wypowiedzi i zostawienie cytatu w jego pierwotnym brzmieniu.
Myślę, że takich jak wyżej opisana sytuacji dotyczyło Pańskie pytanie. I domyślam się, że pierwsze z przywołanych przez Pana zdań jest dokładnym cytatem skądś, a zdanie drugie zawiera Pana poprawki: opuszczenie przymiotnika obiektywne, zmianę końcówki w wyrazie postępu, wprowadzenie przymiotnika wielkiej. To drugie zadnie proponowałabym zatem zapisać w następujący sposób:
[...] badania powinny stosować pojęcie „postęp[...]”; z zachowaniem ostrożności.
Pozwolę sobie w tym miejscu na słowo wyjaśnienia. Sugerowałabym nie wprowadzać do cytatu określenia wielkie, ponieważ w ten sposób za bardzo można zmienić wymowę oryginału; radziłabym natomiast umieścić je ewentualnie w przypisie z odpowiednim komentarzem. Poza tym uważam, że zastąpienie akurat tu formy postępu postacią postęp, a więc zmienianie końcówki fleksyjnej, nie było konieczne, w każdym razie wersję przed poprawką należy uznać za poprawną.
Na koniec jeszcze jedna uwaga. Może się zdarzyć, że w cytowanym tekście zauważyliśmy błąd językowy i nie chcemy, by uznano go za naszą pomyłkę przy przepisywaniu. Wówczas warto zrobić przypis do całego przytoczenia z informacją, że zachowaliśmy pisownię i/lub interpunkcję oryginału. Nieraz też w podobnym celu stosuje się po przywołanej niepoprawnej formie zwrot sic!, który umieszcza się w nawiasie, najczęściej okrągłym.
Katarzyna Mazur
Interpunkcja2011-08-29
W najnowszym wydaniu Wielkiego słownika ortograficznego PWN z 2010 r. na str. 129 podane są dwa przykłady zdań wielokrotnie złożonych: „Gonzalo pędem biegł z obawy, żeby tamci jemu w tłumie nie zginęli, i odnalazłszy ich, mnie znaki dawał, bym pośpieszał” oraz „Powiedziała, że ma nas dość i obróciwszy się na pięcie, wyszła”. Zarówno w pierwszym, jak i w drugim zdaniu mamy konstrukcję dwóch zdań złożonych połączonych współrzędnie spójnikiem i. Moje wątpliwości wzbudza różna interpunkcja: w pierwszym zdaniu przed i jest przecinek, w drugim natomiast go brak. Logiczne moim zdaniem byłoby postawienie przed i przecinka w przypadku, gdyby zdanie podrzędne poprzedzające i było wtrąceniem, tzn. takim zdaniem, które bez większego uszczerbku dla całości i zniekształcenia struktury zdania można by usunąć (np. „Pójdę na pocztę, która jest za rogiem, i wyślę list”, str. 126). Żadne z przytoczonych zdań tego warunku nie spełnia. Wnioskuję zatem, że w pierwszym zdaniu przecinek po słowie zginęli jest błędem. Bardzo proszę o rozstrzygnięcie moich wątpliwości.
Faktycznie, słownik ortograficzny zawiera usterkę, z tym że to nie pierwsze z zacytowanych przez Panią zdań jest niepoprawne pod względem interpunkcyjnym, lecz drugie, a więc to: *Powiedziała, że ma nas dość i obróciwszy się na pięcie, wyszła. Brak w nim bowiem przecinka po słowie dość, który przecież musi zamykać wypowiedzenie podrzędne (... że ma nas dość...) oraz oddzielać je od spójnika i wprowadzającego zdanie reprezentowane przez czasownik wyszła, współrzędne względem zdania składowego przyszła.
Poprawnie byłoby zatem zarówno:
1. Powiedziała, że ma nas dość, i obróciwszy się na pięcie, wyszła (z tzw. wyrzutnią przecinka między spójnikiem i a niełączącym się z tym spójnikiem imiesłowem;
jak i:
2. Powiedziała, że ma nas dość, i, obróciwszy się na pięcie, wyszła (przecinek występuje nie tylko przed spójnikiem i, ale również po nim – dla silniejszego podkreślenia, że imiesłowowy równoważnik zdania ma charakter dopowiedzenia, wtrącenia; dodam, że nie wszystkie wydawnictwa poprawnościowe zaakceptowałyby interpunkcję w tym zdaniu).
(Oczywiście niezawierające w słowniku usterki zdanie pierwsze też można by zapisać z dodatkowym przecinkiem, czyli: Gonzalo pędem biegł z obawy, żeby tamci jemu w tłumie nie zginęli, i, odnalazłszy ich, mnie znaki dawał, bym pośpieszał).
Wracam jednak do Pani pytania. Przy zapisie wypowiedzenia złożonego należy pamiętać, że przecinkami wydzielamy z obu stron nie tylko zdania wtrącone, a więc głównie te o charakterze metajęzykowym, będące jakimś komentarzem odautorskim (np. Marek jest, jak się wydaje, uczciwym człowiekiem), ale też tzw. wplecione zdanie podrzędne (czyli zdanie składowe podrzędne względem jednego z dwóch zdań współrzędnych, w zapisie występujące między tymi zdaniami), nawet jeśli znajdujący się bezpośrednio po nim spójnik należy do takich, przed którymi normalnie przecinka się nie stawia (por. przykłady Dowiedziałem się, o której odjeżdża pociąg, i kupiłem bilety do Warszawy). Dotyczy to również konstrukcji z podrzędnym zdaniem rozwijającym (można tak interpretować wypowiedzenie: Pójdę na najbliższą pocztę, która jest za rogiem, i wyślę list). Przecinek jest tu potrzebny dla zaznaczenia relacji składniowych, a jego brak może mieć poważne konsekwencje. Jakie? Proponuję spojrzeć na zdanie (na razie zapisane bez jakiegokolwiek przecinka): Ola zdążyła powiedzieć że jej matka połknęła lek i umarła. Proszę zauważyć, że przy założeniu, iż matka Oli wciąż żyje, a Ola jest „wykonawczynią” dwóch równorzędnych czynności (zdążyła powiedzieć oraz umarła), pominięcie przecinka przed spójnikiem i nie wchodzi w grę; poprawnie będzie zatem: Ola zdążyła powiedzieć, że jej matka połknęła lek, i umarła.
Katarzyna Mazur
Składnia2011-08-29
Chciałbym dowiedzieć się ,która forma na określenie stanowiska jest poprawna: Doradca nieruchomości czy Doradca ds. nieruchomości. Jeśli obie, to czy z punktu widzenia gramatyki, można używać obu określeń przemiennie.
Wydaje się, że poprawna i logiczna jest jedynie forma doradca ds. nieruchomości, ponieważ doradca nieruchomości sugeruje, że porady udzielane są nieruchomości, a nie – że ich dotyczą. Proszę też zwrócić uwagę na zapis nazw stanowisk małą literą.
Katarzyna Dybała
Składnia2011-08-29
Czy zdanie: Królik jest zwierzęciem o małej wielkości jest niepoprawne? Czy zdanie: Królik jest zwierzęciem małej wielkości jest poprawne? I czy to o ma znaczenie?
Przyimek o z rzeczownikiem w miejscowniku tworzy określenia wymiarów, więc jego obecność w pierwszym zdaniu jest uzasadniona, jednak dla wyrażenia tej samej treści można ów przyimek również pominąć i zastosować konstrukcję z dopełniaczem. A zatem oba zdania są poprawne.
Katarzyna Dybała
Słowotwórstwo2011-08-29
Czy słowo natychmiastowo jest poprawne? Czy jest to przysłówek utworzony błędnie od przysłówka natychmiast?
Formy natychmiastowo nie notują Uniwersalny słownik języka polskiego (red. S. Dubisz, 2008), Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja (1996), Słownik języka polskiego Szymczaka (1994) ani też Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny (red. H. Zgółkowa, 1994–2005). Brak jest jakichkolwiek odnośników do tego przysłówka także w najnowszych wydaniach Słownika ortograficznego PWN. Znaleźć go jednak można w Słowniku języka polskiego Witolda Doroszewskiego, gdzie wyraz natychmiastowo występuje jako rzadszy synonim od natychmiast, z następującym przykładem użycia: „Tysiące myśli latało mi po głowie, język nie mógł nadążyć z ich wypowiadaniem. Wiele z nich przepadło nie dopowiedzianych, zapomnianych natychmiastowo”.
Omawiane słowo to przysłówek utworzony w sposób zgodny z regułami słowotwórczymi języka polskiego od przymiotnika natychmiastowy (por. obecność hasła natychmiastowo w Słowniku gramatycznym..., red. Z. Saloni i in.), a o obecności i żywotności tego wyrazu w najnowszej polszczyźnie świadczy znaczna liczba jego wystąpień m.in. w Narodowym Korpusie Języka Polskiego (www.nkjp.pl).
Żaneta Lerche, Katarzyna Mazur
Słowotwórstwo2011-08-29
SOJP dopuszcza dwie formy zapisu rzeczownika big-beat lub bigbit. Jaka jest poprawna forma zapisu przymiotnika pochodzącego od tego rzeczownika: czy również dwojaka: big-beatowy lub bigbitowy, czy wyłącznie bigbitowy.
Tylko jedna forma przymiotnikowa wyrazu big-beat jest poprawna, a mianowicie forma bigbitowy.
Sławomir Duda
Interpunkcja2011-08-29
Chciałabym się spytać dlaczego w zdaniu: Wspierają również akcje społeczne, działając na rzecz ubogich jak Bread of Life oraz Wigilia pod Rondem po wyrazie społeczne stawiamy przecinek? Czy określa to odpowiednia zasada?
Przecinek został tu użyty, ponieważ występuje przed imiesłowem współczesnym działając, a te imiesłowy oddziela się do zdań nadrzędnych przecinkiem. Określa to reguła, która jest dostępna tutaj.
Sławomir Duda
Odmiana2011-08-29
Mówimy: na krzakach tamaryszka czy tamaryszku.
Obie formy są poprawne.
Sławomir Duda
Słowotwórstwo2011-08-29
Czy poprawny jest przymiotnik oenzetowska (np. komisja)?
Tak, jest on w pełni poprawny.
Sławomir Duda

Dobry byłyby też zapis tego przymiotnika w postaci ONZ-owska.
Katarzyna Mazur
Odmiana2011-08-29
Abba Arseniusz (chodzi o eremitę) – czy rzeczywiście odmieniamy tylko drugi człon, czyli np: Abba Arseniusza?
Odmieniamy oba człony, ale słowo abba ‘ojciec’ zapisujemy małą literą. Poprawne formy poszczególnych przypadków to:
M. abba Arseniusz, D. abby Arseniusza, C. abbie Arseniuszowi, B. abbę Arseniusza, N. abbą Arseniuszem, Ms. abbie Arseniuszu.
Sławomir Duda, Katarzyna Mazur
Różne2011-08-29
Czym jest zdanie bezpodmiotowe? Czy mówimy tak o zdaniu, w którym nie można wskazać podmiotu?
Dokładnie tak. W zdaniu bezpodmiotowym nie mamy ani podmiotu wyrażonego konkretnym wyrażeniem (tzw. oznaczonego), ani konotowanego końcówką czasownika (dotyczy końcówki czasowników 1. i 2. osoby obu liczb), ani domyślnego (takiego, którego domyślamy się z kontekstu, np. z poprzedniego zdania).
Katarzyna Mazur
Odmiana2011-08-29
Czy mógłbym poprosić o odmianę przez przypadki nazwy angielskiego miasta Liverpool?
Bardzo proszę. Skoro chodzi o konkretne angielskie miasto, mamy formy przypadków właściwie tylko w liczbie pojedynczej, a są one następujące: M. Liverpool, D. Liverpoolu, C. Liverpoolowi, B. Liverpool, N. Liverpoolem, Ms. Liverpoolu, W. Liverpoolu.
Na wszelki wypadek podaję też jednak formy możliwej liczby mnogiej rzeczownika Liverpool (tę nazwę mogłoby nosić np. więcej miast i moglibyśmy mówić o dwóch Liverpoolach). A zatem: M. Liverpoole, D. Liverpooli/Liverpoolów, C. Liverpoolom, B. Liverpoole, N. Liverpoolami, Ms. Liverpoolach, W. Liverpoole.
Katarzyna Mazur
Składnia2011-08-28
Czy wyrażenie: autor dokonuje studium porównawczego jest poprawne? Chodzi mi o przypadek (dopełniacz?) przymiotnika porównawczego – czy jest OK? Oraz kolokację: dokonuje studium.
Kolokację dokonywać studium należy uznać za poprawną. Sam zaś czasownik dokonywać (zarówno w znaczeniu ‘przeprowadzać, robić coś’, jaki i ‘kończyć coś’ przyłącza dopełnienie w dopełniaczu, a zatem i w dopełniaczu występować muszą przydawki przymiotnikowe z tym dopełnieniem się łączące. W przykładzie taką przydawką jest słowo porównawczego, które ma tu odpowiedni przypadek.
Sumując – całe przywołane w pytaniu wyrażenie jest zbudowane zgodnie z normami języka polskiego.
Katarzyna Mazur
Znaczenie2011-08-28
Autorka jednego z redagowanych przeze mnie tekstów o ogrodach zarzuciła mi, że forma drzewko magnolii jest niepoprawna, twierdząc, że nie powiemy przecież np. drzewko dębu tylko dąb. Nie umiem znaleźć wytłumaczenia takiej formy, będę więc wdzięczna za wyjaśnienie, czy możemy powiedzieć drzewko magnolii, dębu itd.
Forma drzewko magnolii jest poprawna. A wyjaśnienie tego jest następujące: magnolia to wyraz wieloznaczny, czyli polisemiczny, który definiuje się nie tylko jako ‘konkretne drzewo o dużych, białych lub różowych kwiatach’, ale też ‘gatunek drzewa o dużych, białych lub różowych kwiatach’; i właśnie w tym drugim znaczeniu omawiane słowo zostało użyte w podanym wyrażeniu.
Dodam, że mamy w przypadku magnolii do czynienia z polisemią regularną, jak np. w parach wyrazów: człowiek ‘konkretna osoba’ i człowiek ‘gatunek’; samochód ‘pojazd mechaniczny’ i samochód ‘obrazek przedstawiający samochód’; talerz ‘naczynie’ i talerz ‘zawartość naczynia’; ten typ polisemii (czyli polisemia regularna) jako dość dobrze rozumiany przez użytkowników języka przeważnie nie jest odnotowywany w słownikach, bo powiększyłoby to dużo razy ich objętość.
Wracając do tematu, oczywiście jeśli autorka tekstu woli zamiast drzewo magnolii używać w tym samym znaczeniu słowa magnolia, to nie ma powodu, by zmieniać jej tę formę.
Katarzyna Mazur
Interpunkcja2011-08-28
Spotkałem się ostatnio z takim zdaniem: W tym przypadku mogą po nią sięgnąć zarówno dotychczasowi fani „Kronik Wardstone”, jak i ci, którzy spotkają się z tą serią po raz pierwszy. Zastanawiam się, czy jest ono poprawne pod względem interpunkcji. Chodzi mi głównie o przecinek po ci. W Państwa archiwum znalazłem kilka przypadków, jednak nijak nie mogę ich zastosować do tego. Byłbym wdzięczny za odpowiedź (i uzasadnienie) na ten problem.
Po zaimku ci powinien się w podanym zdaniu pojawić przecinek – zaimek ten należy jeszcze do zdania nadrzędnego, ale jednocześnie zaraz po nim zaczyna się – od zaimka który - zdanie podrzędne (dokładniej: podrzędne podmiotowe), które należy oddzielić przecinkiem od wcześniejszego fragmentu. Ponadto nie ma tu warunków do wyrzutni przecinka (zachodzi ona głównie na granicy zdań przy zbiegu zaimka i spójnika lub dwóch spójników).
Podsumowując, w przywołanym przykładzie interpunkcja jest wzorcowa.
Katarzyna Mazur
Etymologia2011-08-28
Dowiedziałam się ostatnio, że leksem szczać (‘oddawać mocz’) ma związek ze słowem sączyć. Chciałabym dowiedzieć się, o jaki związek chodzi. Podobno do tej samej grupy należą jeszcze takie słowa jak: sok i szczaw.
Wszystkie słowa – poza semantyką widoczną dziś w większym bądź mniejszym stopniu (por. szczaw) – łączy bliskość praindoeuropejskich źródłosłowów. Szczać wywodzi się z prasłowiańskiego *sьkati ‘wydzielać z siebie ciecz’, co następnie przeszło w znaczenie ‘oddawać mocz’. Szczaw z kolei to urzeczownikowiony przymiotnik: *sьčavъ (< *sьk-javъ) o pierwotnym znaczeniu ‘wydzielający z siebie sok, taki, z którego można otrzymać sok, przyrządzić zupę’; po urzeczownikowieniu ‘roślina soczysta, dająca sok’. Oba wyrazy pochodzą od praindoeuropejskiego *sejku- ‘wylewać; cedzić; ciec, płynąc; kapać’.
Natomiast prasłowiańskim źródłosłowem dla sączyć był czasownik *sQčiti ‘powodować wyciekanie, przeciekanie cieczy, wysychanie’. To czasownik kauzatywny od *sekti (czy też *sękti) ‘wyciekać’. Na bazie tego praindoeuropejskiego rdzenia *sek- powstał też – oprócz sączyć – czasownik siąkać oraz rzeczownik wysięk.
Źródła leksemu sok można upatrywać w praindoeuropejskim czasowniku *sueku- o znaczeniu ‘być mokrym, wilgotnym, cieknącym’ (etymologie za: W. Boryś Słownik etymologiczny języka polskiego).
Joanna Przyklenk
Historia języka2011-08-28
Przymierzam się do przetłumaczenia powieści historycznej, w której pojawia się epizod, kiedy bohaterka zwraca się do pewnego arystokraty z prośbą o pomoc. W oryginale pojawia się liczba mnoga, np. Czy wy, Wasza Ekscelencjo, moglibyście... Występuje też wątek – fikcjonalny – listu, który bohaterka pisze do papieża. W liście też stosuje liczbę mnogą: Jeśli Wy, Wasza Świętobliwość, zechcielibyście mi pomóc... Wydaje mi się, że po polsku lepiej brzmi w takich sytuacjach 3 osoba l. poj.: Ekscelencja mogłaby, Świętobliwość zechciałaby..., ale z drugiej strony słowo wasza oznacza przecież liczbę mnogą? Akcja powieści toczy się w XVII w. Królowie i papieże w tamtych czasach mówili o sobie my (My, król Polski, postanawiamy...), więc może jedynie poprzez wy można było się do nich zwracać? Domyślam się, że skoro władca, występując oficjalnie, mówił o sobie: My, to jego dworzanie, zwracając się do niego Wy + czasownik w 2 osobie l.mn. Ale co z tytułami takimi jak Wysokość, Ekscelencja, Świątobliwość – czy łączą się z 2 czy z 3 osobą, liczby pojedynczej czy mnogiej? Na przykład: Jeśli Wasza Świątobliwość zechce, wyda stosowny dokument czy też Jeśli Wasza Świątobliwość zechcecie, wydacie stosowny dokument. Czasami też spotyka się w powieściach zaimki Jego połączone z tymi tytułami, np. Niech Jego Ekscelencja pozwoli, nie potrafię zrozumieć, kiedy Jego Ekscelencja, kiedy Wasza.
Losy kształtowania się polskiego systemu adresatywnego są skomplikowane. Otóż rozbudowane tytuły szlacheckie (typu: Wasza Miłość Mój Miłościwy Pan, Waszmość Pan) początkowo miały zwykle składnię 2 osoby liczby pojedynczej, rzadziej 2 osoby liczby mnogiej czy 3 osoby liczby pojedynczej. Liczba mnoga nie była zresztą zbyt popularna wśród szlachty; chętnie za to sięgano po nią w środowisku wiejskim, gdzie WY było formą służącą wyróżnieniu i honorowaniu rozmówcy. Jeśli zatem autorka listu jest nisko urodzona, to użyta przez nią liczba mnoga jest jak najbardziej uzasadniona. Zmiana w sposobach zwracania się do rozmówcy polegała nie tylko na stopniowej rezygnacji ze szlacheckiej tytułomanii i tym samym na skracaniu rozbudowanych form, ale także na sygnalizowaniu grzeczności – najpierw przez liczbę mnogą, a potem przez zmianę kategorii osoby – z drugiej na trzecią (por. Marek Łaziński: O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa. Warszawa 2006).
Ekscelencja, Eminencja, Świątobliwość łączą się z czasownikiem w 3 os. lp. (w czasie przeszłym – w rodzaju męskim), np. Przybył Jego Ekscelencja (…); Przybył Jego Eminencja, Ksiądz Prymas; Czy Wasza Ekscelencja jest skłonny iść do króla? Czy Wasza Eminencja jest zadowolony ze spotkania? (przykłady za: Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN. Red. A. Markowski. Warszawa 2002) Można użyć zaimka Wasza, gdy zwracamy się bezpośrednio do tej osoby, a w pozostałych sytuacjach posługujemy się formą Jego.
Podobne reguły dotyczą zwrotu Wysokość (Jego/Jej/Wasza Wysokość + 3 osoba liczby pojedynczej). Pamiętać tu jednak należy, że może on odnosić się także do kobiety i stąd forma Jej Wysokość ułaskawiła poddanego.
Joanna Przyklenk

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164